Yeniden Doldurulabilir Temizlik Ürünleri Çevre Açısından Avantajlı mı?

Deterjanı büyük bir bidondan küçük şişeye aktarmak ya da boş şişeyi bir doldurma makinesinde tazelemek, "daha az plastik" diye tercih ediliyor. Bu tercih çoğu zaman doğru yönde bir adımdır, ama çevre kazancı kendiliğinden gelmez. Kazancın büyüklüğünü kabın kaç kez kullanıldığı, ürünün nasıl taşındığı ve doldurmanın nasıl yapıldığı belirler.

Bu yazıda yeniden doldurmanın çevre açısından artılarını ve eksilerini yaşam döngüsü çalışmalarıyla tartıyoruz. Kaç kullanımdan sonra kâra geçildiğini, hijyen ve etiket risklerini, Türkiye'deki Sıfır Atık ve depozito kurallarını da ele alıyoruz. Yazı; hakemli dergilerde yayımlanmış çalışmalar, Birleşmiş Milletler Çevre Programı'nın bir özet raporu ve mevzuattan yapılmış bir derlemedir, kendi ürün testimize dayanmaz.

Özetle

• Yeniden doldurma ambalaj atığını belirgin biçimde azaltır. Enerji ve çoğu çevre etkisindeki kazanç ise kabın yeterince çok kullanılmasına bağlıdır.
• İtalya'daki bir yaşam döngüsü çalışmasında çamaşır ve elde bulaşık deterjanında enerji ve etkilerin çoğunda kazanç için kabın en az 5–10 kez kullanılması gerekti. Yazarlar genel kural olarak en az 10–15 kullanım önerdi.
• Kolombiya'daki bir çalışmada PET ambalaj, sıvı deterjanın karbon ayak izinin %12,2'sini oluşturdu; en büyük pay %78,8 ile yüzey aktif maddenindi. Formül ve doğru doz da en az ambalaj kadar önemlidir.
• Evde doldururken kap bitmeden üstüne ekleme yapmayın, aynı kaba hep aynı ürünü koyun ve etiket bilgisini koruyun.
• Türkiye'de zorunlu depozito için öncelikli grup içecek ambalajlarıdır. Deterjan şişesi bu grupta adıyla yer almaz.

Kısa Cevap Koşullu Bir Evet

Yeniden doldurulabilir temizlik ürünleri çevre açısından genellikle avantajlıdır, fakat bu avantaj kabın yeterince çok kullanılmasına bağlıdır. Birleşmiş Milletler Çevre Programı'nın (UNEP) Yaşam Döngüsü Girişimi, poşetten içecek şişesine ve bardağa kadar tek kullanımlık ürünleri inceleyen yaşam döngüsü meta-çalışmalarını 2021'de özetledi. Özete göre yeniden kullanılabilir ürünlerin çevre etkisi tek kullanımlıklardan düşüktür ve bir ürün ne kadar çok yeniden kullanılırsa etkisi o kadar azalır (UNEP Yaşam Döngüsü Girişimi, 2021).

Aynı özet iki uyarı da yapar. Tek kullanımlık bir ürünü başka malzemeden yapılmış yine tek kullanımlık bir ürünle değiştirmek etkiyi çoğu zaman yalnızca başka bir yere kaydırır. Alternatiflerin etkisi de enerji kaynağı, atık altyapısı ve tüketici davranışı gibi bağlama göre değişir, bu yüzden her durum ayrı değerlendirilmelidir.

Yeniden Doldurma Hangi Biçimlerde Yapılır?

Günlük hayatta karşılaşılan yeniden doldurma üç biçimde yapılır ve üçünün çevre hesabı farklıdır:

• Büyük ambalajdan küçük kaba aktarma: Ürünü 5 litre gibi büyük bir ambalajda alıp günlük kullandığınız küçük şişeye ya da sabunluğa siz doldurursunuz.
• Mağazada doldurma: Boş kabı bir doldurma makinesine götürüp ürünü dökme olarak alırsınız.
• Geri alınan ambalaj: Kap kullanımdan sonra üreticiye ya da satıcıya döner, temizlenip yeniden doldurulur. Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği "yeniden/tekrar kullanılabilir ambalaj"ı, kullanıldıktan sonra geri alınıp aynı amaçla yeniden piyasaya sürülen ambalaj olarak tanımlar (Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği, Lexpera).

Bunlara ek olarak, ürünün ince bir yedek poşetle satıldığı ve evdeki sert şişeye boşaltıldığı "yedek paket" modeli de yaygındır. Bu yazıda aktarılan çalışmalar yedek poşetleri ölçmediği için, aşağıdaki kullanım sayısı mantığı yalnızca tekrar tekrar doldurulan sert kap için geçerlidir. Bütün modellerde ortak nokta, aynı kabın birden çok kez kullanılmasıdır. Çevre hesabını belirleyen soru da budur: kap kaç kez kullanılıyor ve doldurulan ürün size hangi ambalajla, ne kadar yol kat ederek ulaşıyor?

Ambalaj Toplam Çevre Etkisinin Ne Kadarını Oluşturur?

İncelenen bir çalışmada sıvı deterjanın karbon ayak izinin büyük kısmı ambalajdan değil, formüldeki yüzey aktif maddeden geldi. Kolombiya'da bir deterjan üreticisinin tesisinde yapılan ve Environmental Science and Pollution Research dergisinde yayımlanan yaşam döngüsü analizine göre 1 litre sıvı deterjan için 314 g CO2 eşdeğeri emisyon hesaplandı. Bunun %91'i, PET şişe de dahil olmak üzere hammadde temini aşamasından geldi. Toplamın %78,8'i yüzey aktif madde üretiminden, %12,2'si PET ambalajdan kaynaklandı (Villota-Paz, Osorio-Tejada ve Morales-Pinzón, 2023).

Yaşam döngüsü analizi (LCA), bir ürünün çevre etkisini hammaddenin elde edilmesinden atığa dönüşmesine kadar aşama aşama hesaplayan yöntemdir. Bu tek çalışma her deterjan için geçerli bir oran vermez, ama yönü açıktır: ambalajı azaltmak değerlidir, fakat formülün kendisi ve ne kadar ürün kullanıldığı da sonucu belirler. Aynı işi daha az ürünle yapan konsantre formüller ve dozu ölçerek kullanmak bu yüzden ambalaj tercihi kadar önemlidir. Konsantre deterjanın ne olduğu ayrı bir yazının konusu.

Bir Kabı Kaç Kez Doldurunca Kâra Geçilir?

Kâra geçmek için gereken kullanım sayısı, hangi çevre ölçütüne bakıldığına göre değişir. Bunu temizlik ürünleri için ayrıntılı gösteren bir çalışma, İtalya'da büyük marketlerdeki doldurma makinelerini inceleyen ve Science of the Total Environment dergisinde 2014'te yayımlanan yaşam döngüsü analizidir. Çalışma çamaşır deterjanı, yumuşatıcı ve elde bulaşık deterjanının doldurma makinesiyle satışını, piyasadaki tek kullanımlık plastik şişelerle karşılaştırdı (Nessi, Rigamonti ve Grosso, 2014).

Bu tablo iki pratik sonuç verir. Birincisi, kazancın büyük kısmı ilk 5–10 kullanımda birikir; sonraki kullanımlar daha az fark yaratır, ama kabı erken atmak kazancı yarıda bırakır. İkincisi, az kullanılacak bir kap için kabın kendisi de önemlidir: çalışmaya göre kap 10 kezden az kullanıldığında, daha büyük ya da daha hafif doldurulabilir kapla yapılan senaryolar etki kategorilerinin çoğunda daha iyi sonuç verdi.

Yazarlar taşımanın da belirleyici olduğunu vurgular: deterjanın taşınması, insan toksisitesi kategorilerinde doldurma sisteminin toplam etkisine en çok katkı yapan iki aşamadan biriydi. Bu yüzden satıcıların, mağazaya olabildiğince yakın tesislerde üretilen ya da doldurulan deterjanı tercih etmesini önerdiler (Nessi vd., 2014).

Bu eşikleri her durum için kesin sayılar gibi okumamak gerekir. Bulgular tek bir çalışmaya, İtalya'daki tedarik koşullarına ve 2013 piyasasındaki şişelere dayanır. Nessi ve arkadaşlarının taşıma mesafesi uyarısına ek olarak UNEP özeti de sonucun enerji kaynağına, atık altyapısına ve kullanıcı davranışına göre değiştiğini vurgular.

Büyük Ambalaj ve Evde Aktarma Çevreye Ne Sağlar?

Büyük ambalajdan küçük kaba aktarma da bir yeniden doldurmadır: aynı küçük şişeyi ya da sabunluğu defalarca kullanırsınız ve her litre ürün için daha az küçük şişe satın almış olursunuz. Yukarıdaki rakamlar mağazadaki doldurma sistemi için ölçüldü; evde aktarmada eğilimin benzer olması beklenir, ama eşik ayrıca ölçülmedi. Küçük kabı ne kadar uzun süre kullanırsanız, kazancın o kadar büyümesi beklenir. Bu yöntemde doldurmayı mağaza değil, siz evde yaparsınız.

Aynı çalışmada karşılaştırılan şişelerden biri, geri dönüştürülmüş plastikten yapılmış büyük boy tek kullanımlık şişeydi. Dipnotta belirtilen bu şişelerin hacmi çamaşır ve elde bulaşık deterjanında 5 litre, yumuşatıcıda 4 litreydi. Yazarlar, kanserojen maddelere bağlı insan sağlığı etkisinde doldurma sisteminin 50 kullanımda bile bu büyük şişeyle benzer kaldığını bildirdi (Nessi vd., 2014). Ambalaj malzemesi farklı olabileceği için bu sonuç her büyük ambalaja aynen aktarılamaz. Yine de büyük ambalajın kendi başına ciddi bir seçenek olabileceğini gösterir.

Örneğin 5 litrelik bitkisel sıvı çamaşır deterjanı, 5 litrelik bitkisel bulaşık deterjanı ya da 5 litrelik bitkisel likit sabun bu şekilde kullanılabilir. Büyük ambalajın maliyete etkisi ise ayrı bir hesaptır; ambalaj boyuna göre litre fiyatlarını doğal temizlik ürünleri rehberimizde bulabilirsiniz.

Hijyenik Doldurma Nasıl Yapılır?

Yeniden doldurmanın sık gözden kaçan bir riski hijyendir: kap tamamen boşaltılıp temizlenmeden üstüne ürün eklendiğinde bakteri bulaşabilir. Applied and Environmental Microbiology dergisinde 2011'de yayımlanan bir çalışma, üstten doldurulan açık sabunlukların dışarıdan bakteri bulaşmasına yatkın olduğunu ve yazarların aktardığı önceki çalışmalarda umumi tuvaletlerdeki bu tür sabunlukların yaklaşık dörtte birinin kontamine bulunduğunu yazar (Zapka vd., 2011).

Aynı çalışmanın bir ilkokulda yapılan saha bölümünde, kontamine sabunluklardaki sabunla el yıkadıktan sonra öğrenci ve personelin ellerindeki Gram-negatif bakteri sayısı ortalama 26 kat arttı. Yazarlar, ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'nin (CDC) sağlık kuruluşlarındaki el hijyeni kılavuzundaki "yarı boş bir sabunluğa sabun eklemeyin" önerisini de aktarır (Zapka vd., 2011). Çalışmanın sınırlılıklarını da bilmek gerekir: bulgular umumi alanlardaki sabunluklara ait ve yazarların çoğu, çalışmanın yapıldığı dönemde kapalı sabun kartuşu üreten bir şirkette çalışıyordu.

Bu bulgular ev için birebir ölçü vermez, ama doldurma alışkanlığı için açık bir ders içerir. Evde yeniden doldururken:

• Kap bitmeden üstüne ekleme yapmayın; önce tamamen boşaltın.
• Kabı, kapağı ve varsa pompayı yıkayıp iyice kurutun, sonra doldurun.
• Aynı kaba hep aynı ürünü koyun. Farklı temizlik ürünlerini aynı kapta karıştırmamak ayrı bir güvenlik konusudur.
• Büyük ambalajı ağzı kapalı tutun ve ürünün saklama koşuluna uyun; örneğin U Green Clean ürün sayfalarında 15 °C üzerinde saklama önerilir.

Etiket Bilgisi Neden Kaybolmamalı?

Ürünü etiketsiz bir kaba aktardığınızda, yasanın ambalajda bulunmasını istediği bilgiler de kaybolur. Deterjanlar Hakkında Yönetmelik'in (RG 27.01.2018, sayı 30314) 14. maddesine göre tüketiciye satılan deterjanın ambalajında ürünün adı ile piyasaya sunan firmanın adı, adresi ve telefonu yer alır. Ambalaj, içeriği yönetmeliğin Ek-7/A bölümüne göre gösterir; kullanma talimatı ve gerekiyorsa özel uyarılar da ambalajda bulunur. Bu bilgilerin Türkçe olması zorunludur (Deterjanlar Hakkında Yönetmelik, Lexpera).

Doz bilgisi gittiğinde fazla ürün kullanmak kolaylaşır; uyarılar gittiğinde ise ürünün neyle kullanılmaması gerektiği unutulabilir. Bu riski azaltmak için:

• Ürünü aynı türden, üzerinde orijinal etiketi bulunan küçük ambalaja aktarın ya da kabı ürün adı ve dozla etiketleyin.
• Büyük ambalajı, etiketiyle birlikte kullanım bitene kadar saklayın.
• Temizlik ürününü içecek şişesi gibi başka bir amaçla tanınan kaplara koymayın.

Sprey şişeli yüzey temizleyicilerde de aynı kural geçerlidir: şişeyi hep aynı ürünle doldurun. Hangi yüzeyde hangi temizleyicinin kullanılacağını yüzey temizleyiciler yazımızda ele aldık.

Türkiye'de Sıfır Atık ve Depozito Kuralları Ne Diyor?

Türk mevzuatı yeniden kullanımı atık önlemenin bir parçası sayar ve önceliği ona verir. Sıfır Atık Yönetmeliği (RG 12.07.2019, sayı 30829) "sıfır atık"ı, atık oluşumunun önlenmesi ya da azaltılması ve yeniden kullanıma öncelik verilmesi gibi adımları kapsayan bir yaklaşım olarak tanımlar. Yönetmeliğe göre "önleme" de ürünlerin yeniden kullanılması ya da kullanım ömrünün uzatılmasıyla atık miktarının azaltılmasını kapsar (Sıfır Atık Yönetmeliği, Lexpera).

Ambalaj tarafındaki kurallar ve depozito uygulaması ise Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği'ndedir (RG 26.06.2021, sayı 31523):

Kaynak: Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği, Lexpera konsolide metin.

Deterjan şişesi, zorunlu depozitonun öncelikli grubunda adıyla yer almaz. Bu yüzden kullanılmış bir deterjan şişesini, depozito iade noktası yerine ambalaj atığı olarak ayrı biriktirip yaşadığınız yerdeki ayrı toplama sistemine vermek uygun olur.

Gönüllü çevre etiketi de yeniden doldurmayı ödüllendirir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın sert yüzey temizleyiciler için Şubat 2023 tarihli Çevre Etiketi kriterlerine göre itici gazlı sprey kullanılamaz ve sprey şişeler yeniden doldurulabilir olmalıdır. Kullanımdan sonra geri alınan bir ambalajla teslim edilen ürünler, ambalaj ağırlığına ve geri dönüşüm için tasarıma ilişkin iki ölçütten muaf tutulur. Ambalaj ağırlığı doz başına hesaplanırken de yeniden doldurulmuş ambalaj satan başvurular hesapta ayrıca dikkate alınır (Türkiye Çevre Etiketi, sert yüzey temizleyiciler kriterleri).

Yeniden Doldurma Ne Zaman Gerçekten Avantajlıdır?

Yeniden doldurma; kap uzun süre kullanıldığında, doldurma temiz ve doğru yapıldığında ve ürün doğru dozda kullanıldığında çevre açısından avantajlıdır. Karar verirken şu soruları sorun:

• Kabı uzun süre kullanacak mıyım? Mağaza doldurma sistemini inceleyen çalışmaya göre kazancın çoğu ilk 5–10 kullanımda birikir; yazarlar 10–15 kullanımı hedef olarak önerdi.
• Doldurma ürünü nasıl geliyor? Ürünün size az ambalajla ve kısa mesafeden ulaşması kazancı büyütür.
• Kap temiz mi? Üstüne ekleme yapmadan, yıkanıp kurutulmuş kaba doldurun.
• Etiket bilgisi duruyor mu? Doz ve uyarılar kapta ya da saklanan büyük ambalajda okunabilir olmalı.
• Dozu ölçüyor muyum? Ambalajdan kazandığınızı fazla dozla kaybetmeyin.

Sıkça Sorulan Sorular

Yeniden doldurulabilir ürün her zaman daha mı çevrecidir?

Hayır, her zaman değil. Ambalaj atığı ilk kullanımlardan itibaren azalır, ama enerji ve çoğu çevre etkisinde kazanç için kabın birden çok kez kullanılması gerekir. İtalya'daki bir çalışmada bu eşik çamaşır ve elde bulaşık deterjanında 5–10 kullanımdı; bir ölçütte ise geri dönüştürülmüş plastikten büyük boy tek kullanımlık şişeye göre 50 kullanımda bile belirgin bir fark çıkmadı.

Sabunluğu bitmeden üstüne ekleyerek doldurmak sakıncalı mı?

Evet, hijyen açısından sakıncalı olabilir. Hakemli bir çalışma, üstten doldurulan açık sabunlukların dışarıdan bakteri bulaşmasına yatkın olduğunu gösterdi. Sabunluğu önce tamamen boşaltıp yıkamak, kurutmak ve sonra doldurmak daha güvenli bir alışkanlıktır.

Deterjan şişeleri depozito sistemine dahil mi?

Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği zorunlu depozito için öncelikli grup olarak içeceklerde kullanılan cam, PET plastik ve alüminyum tek kullanımlık ambalajları sayar. Deterjan şişesi bu grupta adıyla yer almaz. Boş deterjan şişesini ambalaj atığı olarak ayrı biriktirmek gerekir.

5 litrelik ambalaj çevre için daha mı iyi?

İyi bir seçenek olabilir, ama sonuç ambalajın malzemesine ve nasıl kullanıldığına bağlıdır. İtalya'daki çalışmada geri dönüştürülmüş plastikten yapılmış büyük boy tek kullanımlık şişe (çamaşır ve bulaşık deterjanında 5, yumuşatıcıda 4 litre), kanserojen etki kategorisinde doldurma sistemiyle benzer kaldı. Büyük ambalajdan aynı küçük kabı uzun süre doldurduğunuzda kazancın artması beklenir, ama bu birleşim ayrıca ölçülmedi; maliyet tarafı ise ayrı bir hesaptır.

Sonuç

Yeniden doldurulabilir temizlik ürünleri çevre açısından genellikle avantajlıdır, ama bu avantaj kullanım alışkanlığına bağlıdır. Ambalaj atığındaki azalma hızlı gelir. Enerji ve çoğu çevre etkisindeki kazanç ise incelenen çalışmada kabın 5–10 kez kullanılmasını gerektirdi; yazarlar 10–15 kullanımı hedef olarak önerdi. Ürünün az ambalajla ve kısa mesafeden gelmesi de kazancı büyütür. İncelenen bir çalışmada ambalajın deterjanın karbon ayak izindeki payının %12 civarında kaldığını, formülün ve dozun da sonucu belirlediğini unutmamak gerekir.

Evde doldururken üstüne ekleme yapmayın, kabı temizleyip kurutun, hep aynı ürünü aynı kaba koyun ve etiket bilgisini saklayın. Büyük ambalajlı seçenekleri U Green Clean ürünleri ve doğal temizlik ürünleri arasında, sabunluk için seçenekleri doğal sıvı sabunlar arasında inceleyebilirsiniz.

Şeffaflık notu: Bio Organik, bu yazıda adı geçen U Green Clean ürünlerinin satıcısıdır. Yazıdaki bilgiler mevzuat, resmî kurum yayınları, üretici bilgileri ve bilimsel kaynaklara dayanır.

Kaynaklar

• UNEP Life Cycle Initiative (2021). Addressing Single-use Plastic Products Pollution Using a Life Cycle Approach, Summary for decision-makers
• Nessi S., Rigamonti L., Grosso M. (2014). Waste prevention in liquid detergent distribution: a comparison based on life cycle assessment. Science of the Total Environment, 499, 373–383
• Villota-Paz J.M., Osorio-Tejada J.L., Morales-Pinzón T. (2023). Comparative life cycle assessment for the manufacture of bio-detergents. Environmental Science and Pollution Research, 30, 34243–34254
• Zapka C.A. vd. (2011). Bacterial hand contamination and transfer after use of contaminated bulk-soap-refillable dispensers. Applied and Environmental Microbiology, 77(9), 2898–2904
• Deterjanlar Hakkında Yönetmelik (RG 27.01.2018, sayı 30314), konsolide metin — Lexpera
• Sıfır Atık Yönetmeliği (RG 12.07.2019, sayı 30829) — Lexpera
• Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği (RG 26.06.2021, sayı 31523), konsolide metin — Lexpera
• Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (2023). Sert Yüzey Temizleyiciler Ürün Grubuna Çevre Etiketi Verilmesine Dair Kriterler

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Ürün kullanım talimatları için ambalaj bilgilerini esas alın.

Yazar: Kemal Pektaş