Temizlik Ürünleri Atık Suya Karıştığında Ne Olur?

Bitkisel Temizlik
18-10-2026 10:44
Temizlik Ürünleri Atık Suya Karıştığında Ne Olur?

Çamaşır makinesinin tahliye suyu ya da bulaşık leğenindeki köpüklü su giderden kaybolduğunda deterjanın hikâyesi bitmez. Su önce kanalizasyona, oradan çoğu zaman bir atık su arıtma tesisine, en sonunda da bir nehre, göle ya da denize ulaşır. Deterjandaki maddelerin bir kısmı bu yolda parçalanır, bir kısmı arıtma çamuruna geçer, bir kısmı da doğaya ulaşır. Bu payları suyun arıtılıp arıtılmadığı, nasıl arıtıldığı ve maddenin kendisi belirler; evde ne kadar kullandığımız ise doğaya ulaşan toplam miktarı etkiler.

Bu yazıda bu yolu aşama aşama, Türkiye verileriyle izliyoruz. Yazı; TÜİK istatistikleri, Kentsel Atıksu Arıtımı Yönetmeliği, Deterjanlar Hakkında Yönetmelik, bilimsel makaleler ve risk değerlendirmelerinden yapılmış bir derlemedir, kendi ölçümümüze dayanmaz. Odak noktası deterjanlar ve içlerindeki yüzey aktif maddelerdir; çamaşır suyu gibi ağartıcıların arıtmadaki davranışı bu yazının kapsamı dışındadır.

Özetle

  • Türkiye'de belediyelerin kanalizasyonla topladığı atık suyun %85,4'ü 2024'te arıtma tesislerinde arıtıldı; geri kalanı arıtılmadan deşarj edildi (TÜİK).
  • İyi işleyen bir aktif çamur tesisinde yaygın yüzey aktif madde LAS'ın %98–99,9'u giderilir: çoğu parçalanır, bir kısmı arıtma çamuruna geçer, yaklaşık %1'i suya ulaşır.
  • Arıtma her bileşeni aynı ölçüde tutmaz; bazı optik parlatıcılar kolay parçalanmaz, bazı dezenfektan bileşenleri çamurda birikebilir.
  • Arıtılmamış atık su alıcı ortamda köpüğe, oksijen azalmasına ve azot ile fosfor yüküyle ötrofikasyona yol açabilir.
  • Çevresel yükü olmayan bir deterjan yoktur; ölçülü doz ve sade bir formül bu yükü azaltabilir.

Lavabodan Sonra Deterjanlı Su Nereye Gider?

Evden çıkan deterjanlı su, mutfak, banyo ve tuvalet suyuyla birlikte "kentsel atık su" olarak kanalizasyona karışır. Kentsel Atıksu Arıtımı Yönetmeliği kentsel atık suyu, evsel atık su ya da onun endüstriyel atık su ve yağmur suyuyla karışımı olarak tanımlar. Suyun sonunda deşarj edildiği göl, akarsu, kıyı ve deniz sularına da "alıcı ortam" der (Kentsel Atıksu Arıtımı Yönetmeliği, Lexpera konsolide metin).

TÜİK'in 9 Aralık 2025'te yayımladığı 2024 verilerine göre belediyelerde kanalizasyonla deşarj edilen atık su kişi başı günde ortalama 210 litredir. Kanalizasyon şebekesi 1.401 belediyenin 1.379'una, belediye nüfusunun da %92,8'ine hizmet verir (TÜİK, Su ve Atıksu İstatistikleri 2024). Kanalizasyonu olmayan yerlerde atık su fosseptik gibi bireysel sistemlere gider. Yönetmelik, kanalizasyon kurmanın çevresel yarar sağlamadığı ya da teknik ve ekonomik açıdan mümkün olmadığı durumlarda, aynı düzeyde koruma sağlayan bireysel sistemlerin kullanılmasını öngörür (Lexpera).

Deterjandaki maddeler daha tesise varmadan azalmaya başlayabilir. Avrupa deterjan sektörünün HERA risk değerlendirmesinin aktardığı saha çalışmalarında, yaygın bir yüzey aktif madde olan doğrusal alkilbenzen sülfonatın (LAS) kanalizasyon içinde parçalanma, tutunma ve çökelmeyle %68'e varan oranda azaldığı ölçülmüştür. Bu oran kanalın uzunluğuna, suyun yolda geçirdiği süreye ve kanaldaki mikrobiyal etkinliğe göre değişir (HERA LAS risk değerlendirmesi, 2013).

Türkiye'de Atık Suyun Ne Kadarı Arıtılıyor?

Belediyelerin kanalizasyonla topladığı atık suyun büyük bölümü arıtılıyor, ama tamamı değil. TÜİK'in 2024 verilerine göre kanalizasyondan deşarj edilen 5,8 milyar m³ atık suyun 4,9 milyar m³'ü, yani %85,4'ü, atık su arıtma tesislerinde arıtıldı (TÜİK, 2024).

Gösterge (belediyeler, 2024) Değer
Kanalizasyon şebekesi olan belediye 1.401 belediyenin 1.379'u
Kanalizasyonla hizmet verilen belediye nüfusu %92,8
Atık su arıtma tesisiyle hizmet verilen belediye nüfusu %76,9
Kanalizasyonla toplanan atık su 5,8 milyar m³
Arıtma tesislerinde arıtılan 4,9 milyar m³ (%85,4)
Arıtılan suyun arıtma türü %53,8 gelişmiş, %24,5 biyolojik, %21,4 fiziksel, %0,3 doğal
Toplanan suyun deşarj edildiği yer %48,5 akarsu, %37,9 deniz, %3,1 baraj, %1,9 göl/gölet, %0,4 arazi, %8,3 diğer
Arıtılan suyun yeniden kullanılan kısmı %1,3

Kaynak: TÜİK, Su ve Atıksu İstatistikleri 2024 (bülten no. 54109).

Tablodaki iki nüfus oranı, kanalizasyona bağlı olmanın atık suyun bir arıtma tesisinden geçtiği anlamına gelmediğini gösterir. 2024'te belediye nüfusunun yaklaşık %23'ü arıtma tesisi hizmeti almıyordu. Arıtılan suyun da yaklaşık beşte biri yalnızca fiziksel arıtmadan geçti; biyolojik ya da gelişmiş arıtma gören pay, kanalizasyonla toplanan suyun yaklaşık üçte ikisidir (TÜİK rakamlarından hesap).

Arıtmanın derecesi de aynı değildir. Yönetmelik birincil arıtmayı, organik kirliliğin göstergesi olan BOİ5'in en az %20'sini ve askıda katı maddelerin en az %50'sini gideren fiziksel ya da kimyasal işlemler olarak tanımlar. İkincil arıtma ise genellikle biyolojik arıtmadır. Ötrofikasyon riski taşıyan "hassas su alanlarında" ileri arıtma esastır (Lexpera).

Arıtma Tesisinde Deterjana Ne Olur?

Biyolojik arıtma yapan bir tesiste LAS'ın büyük kısmı tesisteki mikroorganizmalar tarafından parçalanır (HERA, 2013). Evde kullanılan deterjanlardaki diğer yüzey aktif maddelerin de oksijenli ortamda parçalanabilirlik şartını karşılaması gerekir (Deterjanlar Hakkında Yönetmelik). Ancak deterjan tek bir maddeden oluşmaz ve her bileşenin akıbeti aynı değildir.

Yaygın Yüzey Aktif Madde LAS Büyük Ölçüde Parçalanır

LAS, çevredeki davranışı hakkında çok sayıda çalışma bulunan bir yüzey aktif maddedir. HERA değerlendirmesine göre Avrupa'daki aktif çamur tesislerinde (atık suyun havalandırılan havuzlarda mikroorganizmalarla arıtıldığı sistem) LAS giderimi çoğunlukla %98–99,9 arasındadır. Atık suyun, üzerinde mikroorganizma tabakası oluşan bir dolgu malzemesinden süzüldüğü damlatmalı filtreli tesislerde bu oran %89,1–99,1 aralığında, ortalama %95,9'dur. Tesise giren ve çıkan miktarları karşılaştıran kütle dengesi çalışmalarına göre aktif çamur tesislerinde giren LAS'ın %80–90'ı parçalanır, %10–20'si çamura tutunur, yaklaşık %1'i arıtılmış suyla dışarı çıkar (HERA, 2013).

Parçalanmanın asıl yeri oksijenli havuzlardır. İran'da bir belediye atık su tesisinde 12 ay boyunca yapılan ölçümlerde, LAS ve fosfor gideriminin ağırlıkla oksijenli tankta gerçekleştiği bulundu (Zarei Mahmoudabadi vd., 2026). Aynı makalenin aktardığına göre anyonik deterjan yoğunluğunun 25 mg/l'yi aştığı durumlarda köpük ve biyolojik toksisite tesis verimini bozabilir.

Yüzey aktif maddenin ne kadar kolay parçalandığı, deterjan formüllerini tarihsel olarak da değiştirdi. HERA'ya göre LAS, dallanmış yapılı ve parçalanması güç alkilbenzen sülfonatların (ABS) yerine kolay parçalanır bir alternatif olarak 1964'te piyasaya çıktı (HERA, 2013). Türkiye'de evde kullanılan deterjanlardaki yüzey aktif maddelerin, Deterjanlar Hakkında Yönetmelik'in Ek-3'ündeki nihai aerobik biyolojik parçalanabilirlik kriterlerini karşılaması gerekir; bu kriterlerin ne anlama geldiği ayrı bir yazının konusudur (Deterjanlar Hakkında Yönetmelik, Lexpera).

Fosfor İçin Ek Şartlar ve Kaynakta Azaltma

Fosfor, alg büyümesini besleyen başlıca maddelerden biri olduğu için ayrı ele alınır. Kentsel Atıksu Arıtımı Yönetmeliği, ötrofikasyon riski taşıyan hassas alanlara yapılan deşarjlara ek şartlar koyar. Bu alanlarda ileri arıtma esastır; yönetmelik fosfor ve/veya azot için ek deşarj şartları öngörür (Lexpera).

Kaynakta azaltma da bunun parçasıdır. Türkiye'de tüketiciye yönelik çamaşır ve otomatik bulaşık makinesi deterjanlarında fosfat ve diğer fosfor bileşiklerine getirilen kısıtlamalar 27 Ocak 2019'da yürürlüğe girdi (T.C. Ticaret Bakanlığı Ürün Kuralları Veri Tabanı). Fosfatın deterjandaki işlevi ve çevresel etkisi ayrı bir yazıda ele alınacak.

Bir Kısmı Arıtma Çamuruna Geçer

Arıtmada sudan ayrılan katı kısım, yani arıtma çamuru, deterjan bileşenlerinin ikinci durağıdır. HERA'ya göre LAS, çamurun çürütüldüğü oksijensiz ortamda özel koşullar dışında parçalanmaz. Çamur tarlaya taşınıp toprağa karıştırıldığında yeniden oksijenle temas eder ve parçalanma hızla sürer; çamur uygulanmış topraklarda LAS'ın yarılanma süresi en fazla bir haftadır ve toprakta birikim saptanmamıştır (HERA, 2013). Türkiye'de arıtma çamurunun toprakta kullanılması, yönetmelik gereği toprak kirliliği mevzuatındaki standartlara bağlıdır (Lexpera).

Her Bileşen Aynı Ölçüde Giderilmez

Arıtma tesisi, kanalizasyonla doğal sular arasındaki ana bariyerdir; ancak bazı kimyasallar etkili biçimde giderilirken bazıları arıtma süreçlerinden geçip çevreye ulaşabilir. İngiltere'de yapılan ve 52 kişilik küçük bir ankete dayanan bir çalışma, kişi başı yılda yaklaşık 33 litre temizlik ve kişisel bakım ürününün gidere döküldüğünü tahmin etmiştir. Aynı çalışma, zehirli olacak şekilde tasarlanan koruyucuların ve toksisite verisi sınırlı olan parfüm bileşenlerinin öncelikle incelenmesini önerir (Rotsidou ve Scrimshaw, 2015).

Bazı katkılar da yüzey aktif maddeler kadar kolay parçalanmaz. Danimarka Çevre Koruma Ajansı'nın 2018 raporuna göre yaygın iki optik parlatıcı, FWA-1 ve FWA-5, kolay parçalanmaz. Işıkla ilk bozunma gerçekleşir, ancak FWA-1 oldukça kalıcı (toksik olmayan) bozunma ürünleri bırakabilir (Danimarka Çevre Koruma Ajansı, 2018).

Dezenfektanlarda kullanılan kuaterner amonyum bileşiklerinin önemli bir kısmı aktif çamura tutunur ve çamurda yüksek yoğunluklara ulaşabilir. 2025 tarihli bir derlemeye göre bu gruptan benzalkonyum klorür 2 mg/l ve üzerinde, azot gideriminin ilk adımı olan nitrifikasyonu ve biyolojik besin giderimini baskılayabilir (Klimonda ve Kowalska, 2025).

Arıtılmadan Doğaya Ulaşan Atık Su Ne Yapar?

TÜİK verilerine göre 2024'te belediyelerin topladığı atık suyun yaklaşık %15'i arıtma tesisinden geçmeden alıcı ortama ulaştı (TÜİK, 2024; oran TÜİK rakamlarından hesap). Arıtılmamış suyun doğaya etkisi üç başlıkta toplanabilir.

Köpüklenme

Tatlı sularda deterjan yoğunluğu yükseldiğinde su yüzeyinde yoğun köpük oluşabilir ve bu köpük oksijenin suya geçişini azaltır. Science of the Total Environment dergisindeki 2021 tarihli bir derleme, bunun sudaki canlıların çözünmüş oksijeni almasını zorlaştırdığını ve deterjan deşarjının ötrofikasyona da katkı yapabildiğini yazar (Chirani vd., 2021).

Ötrofikasyon

Yönetmelik ötrofikasyonu, suların özellikle azot ve fosfor bileşikleriyle alg ve bitki büyümesini hızlandıracak, sudaki canlıların dengesini bozacak ve su kalitesini düşürecek şekilde zenginleşmesi olarak tanımlar (Lexpera). Deterjan bu besin maddelerinin tek kaynağı değildir: kentsel atık su amonyum gibi azot bileşikleri de taşır; yukarıda anılan tesiste ham suda amonyum ölçülmüştür (Zarei Mahmoudabadi vd., 2026). Buradan çıkan sonuç, arıtılmamış atık suyun besin yükünün yalnızca deterjanın formülüne bağlı olmadığıdır. Deterjan tarafında ise tüketici çamaşır ve otomatik bulaşık makinesi deterjanlarındaki fosfat kısıtlaması 2019'dan beri yürürlüktedir.

Sucul Toksisite ve Oksijen

Yüzey aktif maddeler belirli yoğunlukların üzerinde sudaki canlılara zararlıdır; bu yüzden arıtmanın yoğunluğu ne kadar düşürdüğü belirleyicidir. HERA, sudaki canlılar için etkisiz kabul edilen LAS yoğunluğunu (PNEC) 0,27 mg/l olarak hesaplar. LAS yoğunluğunun aşamalara göre değişimi şöyledir:

Aşama LAS yoğunluğu
Ham kanalizasyon suyu 1–15 mg/l
Aktif çamur tesisi çıkışı 0,008–0,27 mg/l
Seyreldikten sonra alıcı su 0,002 mg/l'nin altı ile 0,047 mg/l arası
Sucul canlılar için etkisiz kabul edilen düzey (PNEC) 0,27 mg/l

Kaynak: HERA LAS risk değerlendirmesi, 2013.

Tablo, ham atık sudaki LAS yoğunluğunun bu eşiğin üzerinde olduğunu, düzgün arıtılmış sudaysa eşiğin altına ya da eşiğe indiğini gösteriyor. Arıtılmamış deşarjlarda ise durum değişir. HERA'nın aktardığı çalışmalara göre bu deşarjların alıcı ekosisteme etkisi esas olarak LAS'tan değil, düşük çözünmüş oksijenden ve suda iyon hâline geçmemiş amonyağın (NH₃) yüksek düzeyinden kaynaklanır (HERA, 2013). Yani arıtılmamış atık suyun sorunu deterjandan ibaret değildir.

Bitkisel Bir Deterjan Atık Suda Daha Az Yük mü Bırakır?

Kendiliğinden değil; fark formülden (hangi yüzey aktif maddenin ve hangi katkıların kullanıldığı) ve kullanılan miktardan gelir. Bitkisel ya da konvansiyonel, çevresel yükü olmayan bir deterjan yoktur. Yönetmelik deterjanı, sabun ve/veya başka yüzey aktif maddeler içeren ürün olarak tanımlar. Bu maddeler de, yukarıda görüldüğü gibi, parçalanana kadar suda ve çamurda bir yük oluşturur. Evde kullanılan deterjanlardaki yüzey aktif maddeler için nihai aerobik parçalanabilirlik şartı da bitkisel ve konvansiyonel ayrımı yapmadan aynıdır (Lexpera).

Fark iki yerden gelir. Birincisi formüldür: yukarıda görüldüğü gibi optik parlatıcı, koruyucu, parfüm bileşenleri ya da dezenfektan katkıları arıtmada yüzey aktif maddelerden farklı davranabilir. Bu yazıdaki arıtma verileri LAS içindir; bitkisel ve petrol kaynaklı yüzey aktif maddelerin arıtmadaki davranışını genel olarak karşılaştırmaya yetmez. İkincisi dozdur: aynı ürünü iki kat kullanmak, giderden giden yüzey aktif madde ve katkı miktarını da artırır. Toplam yük, ürünün ne olduğu kadar ne kadar kullanıldığına da bağlıdır.

Sade bir formül arayanlar için etiket ve bağımsız sertifika yol göstericidir. Örneğin ECOGARANTIE sertifikalı bitkisel sıvı çamaşır deterjanı Certisys onaylıdır. Ürün; GDO, SLES, SLS, klor, paraben, sentetik parfüm ve petrokimyasal türev içermez. Fosfat da içermez, ancak tüketici çamaşır deterjanlarında fosfat zaten yasal olarak kısıtlıdır. Bir sertifikanın neyi denetlediğini, sertifika kuruluşunun yayımladığı kriterlerden kontrol etmek en sağlam yoldur. Diğer bitkisel seçenekler doğal çamaşır ürünleri arasında.

Evde Atık Suya Giden Yükü Nasıl Azaltırsınız?

Evde atık suya giden yükü azaltmanın en doğrudan yolu, dozu ölçmek ve ürünü gerektiği kadar kullanmaktır. Arıtma tesisinin neyi tuttuğunu değiştiremezsiniz, ama giderden ne kadar madde gönderdiğinizi değiştirebilirsiniz.

  1. Dozu etikete ve su sertliğine göre ölçün. Deterjanlar Hakkında Yönetmelik, tüketici çamaşır deterjanlarının ambalajında yumuşak, orta ve sert su için önerilen miktarın yazılmasını şart koşar. Bu miktar ağır kir deterjanlarında 4,5 kg kuru çamaşırlık standart yüke göre verilir (Deterjanlar Hakkında Yönetmelik ekleri, mevzuat.gov.tr). Suyunuzun sertliğini bilmiyorsanız yerel su idaresine sorabilirsiniz.
  2. Makineyi dolu çalıştırın. Doz standart yüke göre verildiği için yarım dolu makineye tam doz koymak, kilogram başına daha fazla deterjan demektir.
  3. Elde bulaşıkta deterjanı suya ölçülü ekleyin. Örneğin elde yıkama bulaşık deterjanı için önerilen doz 5 litre suya yaklaşık 5 ml'dir. Diğer seçenekler doğal bulaşık ürünleri arasında.
  4. Dezenfektanı yalnızca gerçekten gereken yerde kullanın. Kuaterner amonyum bileşikleri gibi bazı dezenfektan bileşenleri, arıtmadaki mikroorganizmaları etkileyebilir.
  5. İçerik listesine bakın. Optik parlatıcı, koruyucu ve sentetik parfüm gibi katkıların bulunup bulunmadığını etiketten kontrol edin. Ürün seçerken ve dozu ayarlarken doğal temizlik ürünleri rehberi de yardımcı olabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Deterjanlı su arıtma tesisinde tamamen temizlenir mi?

Tamamen değil, ama büyük ölçüde. İyi işleyen bir aktif çamur tesisinde LAS'ın %98–99,9'u giderilir; yaklaşık %1'i arıtılmış suyla çıkar, %10–20'si çamura geçer. Bazı katkılar daha az giderilebilir. Türkiye'de 2024'te belediyelerin topladığı atık suyun %85,4'ü arıtıldı, ancak arıtılan suyun yaklaşık beşte biri yalnızca fiziksel arıtmadan geçti. Bu yüzden %85,4'lük oran, bu suyun tamamında LAS'ın %98–99,9'unun giderildiği anlamına gelmez.

Deterjan köpüğü doğaya zarar verir mi?

Alıcı ortamda yoğun köpük, oksijenin suya geçişini azaltarak sudaki canlıları etkileyebilir. Yüksek deterjan yoğunluğu en çok arıtılmamış atık suyun ulaştığı yerlerde beklenir; düzgün arıtılmış suda yüzey aktif madde yoğunluğu ham atık suya göre çok daha düşüktür.

Bitkisel deterjan atık suya hiç zarar vermez mi?

Hayır, hiçbir deterjanın çevresel yükü sıfır değildir. Bitkisel deterjan da yüzey aktif madde içerir ve bu madde parçalanana kadar suda ve çamurda bulunur. Sade bir formül ve ölçülü doz yükü azaltabilir, ortadan kaldırmaz.

Dezenfektanlar arıtma tesisini etkiler mi?

Etkileyebilir. Dezenfektanlarda kullanılan kuaterner amonyum bileşiklerinin önemli bir kısmı aktif çamura tutunur. Bir derlemeye göre bunlardan benzalkonyum klorür 2 mg/l ve üzerinde azot giderimini baskılayabilir. Bu yüzden dezenfektanı yalnızca gerektiği yerde kullanmak anlamlıdır.

Sonuç

Deterjanlı suyun yolu kanalizasyonda başlar, çoğu zaman bir arıtma tesisinden geçerek akarsu, deniz ya da göl gibi bir alıcı ortamda biter. Türkiye'de belediyelerin topladığı atık suyun %85,4'ü 2024'te arıtıldı. İyi işleyen bir aktif çamur tesisi yaygın yüzey aktif madde LAS'ın neredeyse tamamını giderir, ama bir kısmı çamura geçer, bazı katkılar daha zor parçalanır ve arıtılmayan su alıcı ortama köpük, oksijen azalması ve besin yükü olarak ulaşır.

Evden yapılabilecek en somut şey, dozu etikete ve su sertliğine göre ölçmek, sade formüllü ürünleri tercih etmek ve dezenfektanı gerektiği yerde kullanmaktır. Bitkisel ve sertifikalı seçenekleri U Green Clean ürünleri arasında inceleyebilirsiniz. Yazıyla ilgili sorularınızı iletişim sayfasından iletebilirsiniz.

Şeffaflık notu: Bio Organik, bu yazıda adı geçen U Green Clean ürünlerinin satıcısıdır. Yazıdaki bilgiler mevzuat, resmî kurum yayınları, üretici bilgileri ve bilimsel kaynaklara dayanır.

Kaynaklar

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Ürün kullanım talimatları için ambalaj bilgilerini esas alın.

Yazar: Kemal Pektaş

Tüm Bloglar