Sodyum Sitrat Nedir ve Temizlik Ürünlerinde Ne İşe Yarar?

Bir deterjanın içerik listesinde "Sodium Citrate", bir gıda ambalajında "E331" görüyorsanız, aynı madde ailesine bakıyorsunuz. Sodyum sitrat, sitrik asidin sodyum tuzudur; temizlik ürünlerinde başta suyu yumuşatmak için kullanılır.

Bu yazı mevzuat, AB veritabanları, resmî kurum raporları, üretici bilgileri ve bilimsel yayınlara dayanan bir derlemedir; ürün testine dayanmaz.

Özetle

• Sodyum sitrat, sitrik asidin sodyum tuzudur; trisodyum sitratın %5'lik çözeltisinin pH'ı 7,5 ile 9 arasındadır.
• Deterjanda sert sudaki kalsiyumu bağlar ve yüzey aktif maddeye destek olan bir yapı maddesi olarak çalışır; kozmetikte pH tamponu olarak da kullanılır.
• Fosfat (STPP) kadar güçlü değildir; uygulamada polikarboksilat, silikat ya da karbonatla birlikte, bir sistemin parçası olarak kullanılır.
• AB'nin deterjan içerik veritabanında hem oksijenli hem oksijensiz ortamda parçalanan madde olarak yer alır.
• Ambalajdaki zorunlu içerik bantlarında yer almaz; üreticinin internet sitesindeki listede, INCI adı kullanılıyorsa "Sodium Citrate" olarak görünür.

Sodyum Sitrat Nedir?

Sodyum sitrat, sitrik asidin sodyumla oluşturduğu tuzdur. Avrupa Kimyasallar Ajansı'nda (ECHA) deterjan ve temizlik ürünlerindeki kullanımıyla kayıtlı formlardan biri trisodyum sitrattır (ECHA kayıt dosyası); EC numarası 200-675-3, CAS numarası 68-04-2'dir (ECHA, trisodyum sitrat).

AB'nin gıda katkı maddeleri spesifikasyon tüzüğüne göre trisodyum sitrat beyaz kristal toz ya da renksiz kristallerdir. Susuz, dihidrat ve pentahidrat formları vardır. Yüzde 5'lik sulu çözeltisinin pH'ı 7,5 ile 9,0 arasındadır, yani hafif baziktir (Tüzük (AB) 231/2012). Suda çok iyi çözünür: kayıt dosyasına göre 20–25 °C'de litrede 400–700 gram.

Sodyum Sitrat Temizlik Ürünlerinde Ne İşe Yarar?

Sodyum sitrat deterjanda bir yapı maddesidir: sertlik iyonlarını bağlayarak yüzey aktif maddeye destek olur. Kozmetikte ayrıca pH tamponu olarak kullanılır.

Sert sudaki kalsiyumu bağlar

Suyun sertliği, içindeki kalsiyum ve magnezyumdan gelir. Danimarka Çevre Koruma Ajansı'nın raporu, yapı maddelerinin görevini bu iyonları tutarak ya da bağlayarak (şelatlayarak) sertliği düşürmek ve yüzey aktif maddenin etkisini artırmak olarak tanımlar (Danimarka Çevre Koruma Ajansı, 2009). 1971 tarihli bir çalışmada da denenen tuzların temizlik etkisi, kalsiyumu pH 10'da bağlamalarıyla ilişkili görünüyordu (Wilham ve Mehltretter, 1971). AB'nin kozmetik bileşen veritabanı CosIng, sodyum sitratın işlevleri arasında şelatlamayı sayar (CosIng, Sodium Citrate).

Fosfatın yerine yapı maddesi olarak kullanılır

Sitrat, fosfatsız deterjanlarda fosfatın yerine kullanılan maddelerden biridir. Danimarka raporuna göre çamaşır deterjanlarında en önemli alternatifler zeolit ve polikarboksilattır, sitrat ise bazı ürünlerde kullanılır. Otomatik bulaşık makinesi deterjanlarında fosfatın yerini sitrat ile silikat ya da karbonattan oluşan bir sistem alır.

Somut bir örnek, bulaşık makinesi performans testlerinde kullanılan IEC referans deterjanıdır. Ağırlıkça %30 sodyum sitrat dihidrat, %12 maleik asit/akrilik asit kopolimeri ve %10 sodyum disilikat içerir (Bockmühl ve Tewes, 2025). Tablet ve jel arasındaki farkları bulaşık makinesi tableti mi jeli mi karşılaştırması yazısında ele aldık.

Kozmetikte pH tamponu olarak kullanılır

CosIng, sodyum sitratın kozmetikteki işlevleri arasında tamponlamayı, yani pH'ı belli bir aralıkta tutmayı da sayar. Bu etki sitrik asidin üç asidik grubundan gelir; ECHA kayıt dosyası bunların pKa değerlerini 3,13, 4,76 ve 6,4 olarak verir. Deterjanlardaki tampon rolüne dair ayrı bir kaynak bulamadık.

Sodyum Sitrat Fosfat Kadar Etkili mi?

Hayır. Sodyum sitrat, fosfat yapı maddesi sodyum tripolifosfat (STPP) kadar güçlü değildir.

• 1971: LAS'lı bir deterjan formülünde sodyum sitrat dahil altı organik asit tuzunun denendiği çalışmada, sert suda STPP'nin en az %60'ı kadar etkili olan yalnızca iki tuz çıktı: sodyum sitrat ve diglikolat (Wilham ve Mehltretter, 1971).
• 1972: Çamaşır deterjanı formülleriyle yapılan kumaş kir sökme testlerinde yapı maddeleri STPP > NTA = sitrat > karbonat > sülfat diye sıralandı (Illman vd., 1972).
• 2009: Danimarka raporunun aktardığı sektör görüşüne göre bulaşık makinesi deterjanında fosfatın yerine geçen maddeler suyu yumuşatmada fosfat kadar iyi değildir.

İki laboratuvar çalışması 1970'lerden kalmadır ve özetlerine dayanıyoruz; açık erişimli literatürde daha yeni, karşılaştırmalı bir çalışma bulamadık. Uygulamada da sitrat tek başına değil, bir sistemin parçası olarak kullanılır; IEC referans deterjanında polikarboksilat ve silikatla birliktedir.

Sodyum Sitrat Çevrede Parçalanır mı?

Evet. ECHA kayıt dosyası trisodyum sitratı hazır biyolojik olarak parçalanabilir sayar; sitrik asit verisine dayanan bu değerlendirmede bir testte 28 günde %97 parçalanma ölçülmüştür. AB Ecolabel'in deterjan içerik veritabanında (DID listesi) sitrat ile yine fosfatın yerine kullanılan polikarboksilatlar için verilen değerler şöyledir:

Kaynak: DID listesi, Bölüm A (2023 sürümü).

Yani sitratın kendisi kolay parçalanır, ama fosfat yerine kullanılan bir başka grup olan polikarboksilatlar bu veritabanında kalıcı sınıftadır.

Sodyum Sitrat Etikette Nasıl Yazılır?

Deterjan ambalajında sodyum sitratı görmeyebilirsiniz. Deterjanlar Hakkında Yönetmelik'in Ek-7/A'sı, halka satılan deterjanlarda ağırlıkça %0,2'nin üzerinde eklenen bazı bileşenlerin yüzde aralığıyla yazılmasını ister: fosfatlar, fosfonatlar, zeolitler, polikarboksilatlar, EDTA ve tuzları bu listededir, sitrat değildir. Bunun yerine Ek-7/D gereği üretici, içerik listesini internet sitesinde, mümkün olduğunda INCI adlarıyla yayımlar (Deterjanlar Hakkında Yönetmelik ekleri). Maddenin INCI adı "Sodium Citrate"dır (CosIng).

Gıdada aynı aile E331 koduyla yazılır: E 331 (i) monosodyum, (ii) disodyum, (iii) trisodyum sitrattır (Tüzük (AB) 231/2012; EFSA, 2016).

Bir örnek: Bio Organik'in sattığı U Green Clean markasının üretici sitesinde 48 ürün sayfasını inceledik; içerik listelerinde sodyum sitrat geçmiyor. Bulaşık makinesi jel deterjanının listesinde ise "<%5 Sitrik asit" yazıyor. Sitrik asit ile sodyum sitrat ayrı adlardır; etikette hangisinin yazdığına bakın.

Sodyum Sitrat Zararlı mı?

ECHA'daki kayıt dosyasında trisodyum sitrat, işaret gerektiren bir zararlılık sınıfında sınıflandırılmamıştır; bu, kaydı yapan firmanın beyanıdır. ABD Kozmetik Bileşen Değerlendirme Paneli (CIR), sitrik asit ile 12 inorganik sitrat tuzunu ve 20 alkil sitrat esterini kozmetikte mevcut kullanım derişimlerinde güvenli buldu; sodyum sitrat ABD'de genel olarak güvenli kabul edilen (GRAS) bir doğrudan gıda katkısıdır (Fiume vd., 2014).

Bu değerlendirmeler maddenin kendisine aittir, deterjan karışımına değil. Bir deterjanın nasıl kullanılacağını ve hangi uyarıların geçerli olduğunu ürünün kendi etiketi belirler.

Sıkça Sorulan Sorular

Sodyum sitrat ile sitrik asit aynı şey mi?

Hayır. Sitrik asit bir asittir; sodyum sitrat ise onun tuzudur; trisodyum sitratın %5'lik çözeltisi hafif baziktir (pH 7,5–9,0). İkisi formülde farklı işler görür ve içerik listesinde ayrı adlarla yazılır.

Gıdadaki E331 ile deterjandaki sodyum sitrat aynı madde mi?

Kimyasal olarak aynı madde ailesidir. Trisodyum sitrat gıdada E 331 (iii) koduyla yer alır; kozmetik ve deterjan içerik listelerinde INCI adı kullanılıyorsa "Sodium Citrate" yazar. Gıdada kullanılan sınıf için AB tüzüğü ayrıca saflık ölçütleri koyar.

Sodyum sitrat etikette yoksa nereye bakmalıyım?

Ambalajda yazan internet adresine bakın. Sitrat yüzde bandıyla yazılması zorunlu bileşenler arasında olmadığından, üründe bulunup bulunmadığını üreticinin sitesindeki tam içerik listesi gösterir.

Sonuç

Sodyum sitrat, deterjanda sert sudaki kalsiyumu bağlayan ve kolay parçalanan bir yapı maddesidir. Buna karşın fosfat kadar güçlü değildir; uygulamada polikarboksilat, silikat ya da karbonatla birlikte kullanılır. Etikette sodyum sitrat ile sitrik asidi ayırt etmek için üreticinin sitesindeki tam içerik listesine bakın.

Bio Organik'teki bulaşık makinesi jel deterjanlarını ve çamaşır ürünlerini kategori sayfalarından, U Green Clean ürünlerini marka sayfasından inceleyebilir, içerik listelerine üreticinin sitesinden bakabilirsiniz.

Yazar hakkında: Kemal Pektaş, Bio Organik blogunda temizlik ürünlerinin içeriği, etiketi ve ilgili mevzuat üzerine yazıyor. Yazıdaki bir bilgiyle ilgili soru ya da düzeltme öneriniz varsa iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

Şeffaflık notu: Bio Organik, bu yazıda adı geçen U Green Clean ürünlerinin satıcısıdır. Yazıdaki bilgiler mevzuat, AB veritabanları, resmî kurum raporları, üretici bilgileri ve bilimsel kaynaklara dayanır.

Kaynaklar

• ECHA, trisodyum sitrat madde kaydı
• ECHA, trisodyum sitrat lider kayıt dosyası (REACH)
• Tüzük (AB) 231/2012, gıda katkı maddeleri spesifikasyonları, E 331 (iii)
• EFSA (2016), gıda katkı maddeleri veri çağrısı, Batch 5
• CosIng, Sodium Citrate
• Danimarka Çevre Koruma Ajansı (2009), Miljøprojekt 1313, Bölüm 1
• Wilham ve Mehltretter (1971), JAOCS 48(11):682–683
• Illman, Albin ve Stupel (1972), JAOCS 49(4):217–221
• Bockmühl ve Tewes (2025), ChemPlusChem 90(2):e202400657
• DID listesi, Bölüm A (AB Ecolabel)
• Fiume vd. (2014), CIR değerlendirmesi, Int J Toxicol 33(2 Suppl):16S–46S
• Deterjanlar Hakkında Yönetmelik ekleri (Ek-7) — mevzuat.gov.tr
• U Green Clean üretici sitesi, bulaşık makinesi jel deterjanı

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Ürün kullanım talimatları için ambalaj bilgilerini esas alın.