SLS ve SLES Arasındaki Farklar Nelerdir?

İçerik listelerinde birbirine çok benzeyen iki ad görürsünüz: "sodium lauryl sulfate" ve "sodium laureth sulfate", yani SLS ve SLES. Aralarındaki fark tek bir üretim adımından doğar. "SLS sert, SLES yumuşak" genellemesi aynı konsantrasyonda deri için doğrudur, ama tablonun tamamı değildir.

Bu yazı bilimsel yayınlar, kimyasal kayıt verileri, sektör risk değerlendirmeleri ve mevzuattan derlenmiştir; ürün testi içermez, tıbbi tavsiye değildir.

Özetle

• İkisi de lauril alkolden üretilen anyonik yüzey aktif maddedir. Fark tek adımdadır: SLES'te alkol, sülfatlanmadan önce etilen oksitle işlenir (etoksilasyon).
• Aynı konsantrasyonda yapılan bir yama testinde SLS belirgin, SLES çok daha hafif bir deri tepkisi oluşturdu. SLS, deri araştırmalarında standart tahriş edici olarak kullanılır.
• Tahriş konsantrasyona ve temas süresine bağlıdır. HERA'ya göre %1'in altındaki çözeltiler pratikte tahriş etmez; ancak saatlerce kapalı uygulamada SLS daha düşük oranlarda da tahriş yapabilir.
• INCI adları "Sodium Lauryl Sulfate" ve "Sodium Laureth Sulfate"tır. Türk deterjan ambalajında çoğunlukla yalnızca "anyonik yüzey aktif madde" yüzde aralığı görünür.

SLS ile SLES Arasındaki Fark Kısaca Nedir?

SLS (sodyum lauril sülfat) lauril alkolün sülfatlanmasıyla, SLES (sodyum lauril eter sülfat) ise aynı alkolün önce etilen oksitle işlenip sonra sülfatlanmasıyla üretilir. İkisi de anyonik (eksi yüklü) yüzey aktif maddedir; temizler ve köpürür. Aşağıdaki farklar bu ek adımdan doğar; kaynakları sonraki bölümlerde veriliyor.

Sülfat Nedir, SLS ve SLES Neden Sülfat Diye Anılır?

Bu iki maddenin adındaki "sülfat", molekülün suyu seven ucundaki sülfat grubudur. AB'nin kozmetik içerik veri tabanı CosIng, SLS'yi lauril sülfatın sodyum tuzu, SLES'i ise sülfatlanmış etoksillenmiş lauril alkolün sodyum tuzu olarak tanımlar (CosIng, SLS; CosIng, SLES). Molekülün öbür ucu, suyu sevmeyen 12 karbonlu lauril zinciridir.

Adında sülfat geçen her madde yüzey aktif madde değildir. Sodyum sülfat gibi inorganik tuzlar başka maddelerdir; Avrupa deterjan sektörünün HERA programına göre ticari SLES'te aktif madde başına %2–4 oranında sodyum sülfat ya da sodyum klorür bulunur (HERA, 2003).

Kimyasal Yapı ve Üretimde Fark Nerede?

Fark etoksilasyon adımındadır. SLS'de lauril alkol doğrudan sülfatlanır ve bazla nötralleştirilir. SLES'te alkol önce etilen oksitle tepkimeye sokulur; molekülün içine kısa bir eter zinciri girer ve "laureth" adındaki "eth" buradan gelir. HERA'ya göre ev ürünlerinde kullanılan türlerde alkol molekülü başına ortalama 1–3 etilen oksit birimi bulunur. ECHA'da kayıtlı yaygın SLES türü de 1–2,5 birimle tanımlanır (ECHA CHEM, SLES).

Etoksilasyon her molekülde gerçekleşmediği için HERA'ya göre ticari SLES'in genellikle %15–45'i, SLS'nin de ait olduğu alkil sülfat grubundandır. Ayrıca etoksillenmiş alkolün sülfatlanmasında yan ürün olarak eser miktarda 1,4-dioksan oluşabilir; üreticiler bu düzeyi işlem koşullarıyla denetler. Etoksilasyon adımı olmayan SLS'de bu oluşum yolu yoktur. Lauril alkolün kendisi ise bitkisel yağlardan da petrokimyasal yoldan da üretilebilir.

Hangisi Cildi Daha Çok Tahriş Eder?

Aynı konsantrasyonda ve aynı sürede karşılaştırıldığında SLS. Hakemli bir yama testi çalışmasında iki madde %0,125 ile %2 arasındaki beş konsantrasyonda, 6, 12 ve 24 saat boyunca deriye uygulandı. SLS belirgin, SLES çok daha hafif bir tepki verdi. SLS uygulanan deride su kaybı 10. günde bile tüm konsantrasyonlarda yüksekti; SLES'in etkisi ise yalnızca 7. güne kadar açıkça ölçülebildi (Löffler ve Happle, 2003).

SLS Neden Tahriş Deneylerinde Model Olarak Kullanılır?

SLS'nin "sert" ününün bir kaynağı dermatoloji araştırmalarındaki rolüdür. 1995 tarihli bir derlemeye göre SLS, deride akut ve birikimli tahrişi incelemek için en yaygın kullanılan model maddedir (Lee ve Maibach, 1995).

Avrupa İlaç Ajansı'nın (EMA) raporuna göre bu testlerde %0,25 ile %10 arasındaki SLS çözeltileri deride 24–48 saat bırakılır. Seçilme nedenleri sistemik zehirliliğinin olmaması, kanserojen ya da alerji yapıcı olmaması ve kimyasal olarak iyi tanımlı olmasıdır (EMA, 2015). Aynı rapor, şampuan ve sabun gibi çabuk durulanan ürünlerde SLS'ye bağlı yan etkinin nadir görüldüğünü de yazar.

Konsantrasyon ve Temas Süresi Neden Belirleyici?

İki maddede de tahriş konsantrasyona, temas süresine ve derinin üstünün kapalı olup olmamasına bağlıdır. HERA'nın iki değerlendirmesi bunu yan yana gösterir:

Tablo HERA alkil sülfat (2002) ve HERA alkol eter sülfat (2003) değerlendirmelerinden derlenmiştir; SLES sütunundaki bulgular hayvan testlerine dayanır ve testler farklı yöntemlerle yapıldığı için iki sütun birebir karşılaştırılamaz. İki değerlendirme de bu maddeleri alerji yapıcı bulmaz ve ev deterjanlarının kullanım konsantrasyonlarında deride tahriş beklemez.

Bu bantlar kaynakların kullandığı test koşullarına aittir. Saatlerce kapalı bant altında uygulandığında SLS'nin %1 ve altındaki çözeltileri de deride tahrişe ve su kaybı artışına yol açabilir; yukarıdaki yama testi ve EMA raporu bunu gösterir.

Kayıt Sınıflandırması ve Göz İçin Sınırlar

Saf maddeler ise tahriş edicidir. AB'nin kimyasal kayıt sisteminde (REACH) iki maddenin ortak kayıt dosyalarında ikisi de "cilt tahrişi, kategori 2" ve "ciddi göz hasarı, kategori 1" olarak sınıflandırılmıştır; AB düzeyinde uyumlaştırılmış bir sınıflandırma yoktur. Göz için verilen özel sınırlar ise farklıdır: SLS kaydında ciddi göz hasarı sınırı %20, göz tahrişi aralığı %10–20'dir (ECHA, SLS kaydı). SLES kaydında bu değerler %10 ve %5–10'dur (ECHA, SLES kaydı). Yani "SLES her bakımdan daha yumuşak" genellemesi göz için kayıt verileriyle örtüşmez.

Kozmetik içerik güvenliği paneli CIR'ın görüşleri de bu çerçevededir: EMA'nın aktardığına göre CIR, SLS'yi kısa süreli kullanılıp iyice durulanan ürünlerde güvenli bulmuş, ciltte uzun süre kalan ürünlerde %1'i aşmamasını önermiştir. CIR, SLES'in ise tahriş potansiyeli taşıdığını, tahriş etmeyecek şekilde formüle edildiğinde kullanılabileceğini belirtmiştir (Robinson vd., 2010). Elde yıkamada cilt temasını azaltmaya yönelik önerileri hassas ciltler için temizlik ürünü seçimi yazısında topladık.

Köpük ve Temizleme Özelliklerinde Fark Var mı?

CosIng iki maddenin işlevleri arasında temizlemeyi ve köpürtmeyi sayar. EMA raporu iki fark aktarır: SLES'in kalsiyum ve magnezyum tuzları suda çözündüğü için SLES sert suda da etkili kalır ve etoksi gruplarının ona ek köpürme gücü verdiği düşünülür. Rapora göre SLES, daha iyi köpürdüğü için temizleyici kişisel bakım ürünlerinde daha sık tercih edilir (EMA, 2015).

SLS ve SLES Nerelerde Kullanılır?

İkisi de hem ev temizlik ürünlerinde hem kişisel bakımda kullanılır. HERA'ya göre SLS'nin ait olduğu alkil sülfatlar ev ürünlerinde en fazla şu oranlarda bulunur: çamaşır deterjanında %10, elde bulaşık deterjanında %16,5, sert yüzey temizleyicisinde %8; makinede bulaşık ürünlerinde kullanılmazlar. SLES'in grubunun tipik oranları ise çamaşır sıvısında %1,5–18, elde bulaşık deterjanında %3–27, sert yüzey temizleyicisinde %0,3–3,1'dir.

EMA raporuna göre SLES sabun ve şampuan gibi kişisel bakım ürünlerinde SLS'den daha yaygındır. SLS ise diş macununda %0,5–2 oranında ıslatıcı olarak, ilaçlı şampuanlarda ve ilaçlarda yardımcı madde olarak kullanılır.

Etikette SLS ve SLES Nasıl Yazılır?

İçerik listelerinde kullanılan uluslararası adlandırma sistemi INCI'dir. SLS'nin INCI adı "Sodium Lauryl Sulfate", SLES'inki "Sodium Laureth Sulfate"tır. CosIng'de ayrıca "Sodium Laureth-5 Sulfate" ya da "Sodium Laureth-12 Sulfate" gibi kayıtlar bulunur; aradaki sayı ortalama etilen oksit birimi sayısını gösterir. SLS bilimsel yayınlarda "sodyum dodesil sülfat" (SDS), ilaç terminolojisinde "sodyum laurilsülfat" adıyla da geçer (ECHA CHEM, SLS).

Türkiye'de deterjan ambalajında bu adları çoğu zaman görmezsiniz. Deterjanlar Hakkında Yönetmelik'in Ek-7'sine göre ağırlıkça %0,2'yi aşan anyonik yüzey aktif maddeler ambalajda yalnızca yüzde aralığıyla ("%5'ten az" gibi) gösterilir. Tam adlar, üreticinin internet sitesindeki içerik listesinde, mevcutsa INCI adıyla yer alır; bu sitenin adresi ambalajda yazılıdır (mevzuat.gov.tr, Ek-7).

U Green Clean Ürün Sayfaları SLS ve SLES Hakkında Ne Söylüyor?

Bio Organik'in sattığı U Green Clean bitkisel bulaşık deterjanı (2,75 L) ve bitkisel sıvı çamaşır deterjanı (2,75 L) sayfalarında üretici beyanı olarak "GDO, fosfat, SLES, SLS, klor, paraben ve sentetik parfüm içermez" ifadesi yer alır. Sayfalar kullanılan yüzey aktif maddeleri adlandırmaz; bunun için üreticinin içerik listesine bakmak gerekir.

Aynı sayfalara göre iki ürün ECOGARANTIE sertifikalıdır ve Certisys onaylıdır. ECOGARANTIE standardı temizlik ürünlerinde etilen oksitle işlemi ve yağ alkolü etoksilatlarını yasaklar, bitkisel kaynaklı SLS'ye ise izin verir (ECOGARANTIE, 2024). Yani standart iki maddeyi tahriş potansiyeline göre değil üretim sürecine göre ayırır: sertifikalı üründe SLES kullanılamaz, SLS'nin de bulunmaması üreticinin formül tercihidir. Bu beyan iki maddenin zararlı olduğunu göstermez; yalnızca formül hakkında bilgi verir.

Sıkça Sorulan Sorular

SLS mi SLES mi daha zararlı?

Konsantrasyon ve kullanım biçimi belirtilmeden bu soru yanıtlanamaz. Aynı konsantrasyonda deriye uygulandığında SLS daha belirgin tahriş yapar. Saf hâlde ikisi de deriyi tahriş eder, gözde ciddi hasara yol açabilir; HERA'ya göre %1'in altındaki çözeltilerde tahriş pratikte görülmez. İki madde de alerji yapıcı olarak değerlendirilmez.

SLS ile SDS aynı şey mi?

Evet, sodyum dodesil sülfat (SDS) aynı maddenin kimyasal adıdır. EMA raporuna göre ticari SLS çoğunlukla başka alkil sülfatlarla karışıktır; ana bileşeni dodesil sülfattır.

“Sülfatsız” yazan ürün SLS ve SLES içermez mi?

Bunu içerik listesinden anlamak gerekir: "Sodium Lauryl Sulfate", "Sodium Laureth Sulfate" ya da "Sodium Coco-Sulfate" gibi yüzey aktif madde adlarına bakın. Sodyum trehaloz sülfat gibi bazı maddeler adında sülfat taşısa da temizleyici değildir; CosIng'de nem tutucu olarak kayıtlıdır.

Sonuç

SLS ile SLES arasındaki fark tek bir üretim adımıdır, ama sonuçları vardır: aynı konsantrasyonda SLES deriyi daha az tahriş eder, EMA'ya göre sert suda da etkili kalır, üretiminde ise eser miktarda 1,4-dioksan oluşabilir. Saf hâlde ikisi de deriyi tahriş eder, göze ciddi zarar verebilir; seyreltildikçe ve temas kısaldıkça tahriş azalır.

Etikette bu adlardan birini görünce konsantrasyonu, ürünün durulanıp durulanmadığını ve temas süresini düşünün.

U Green Clean seçeneklerini U Green Clean ürünleri sayfasında, tüm seçenekleri temizlik ürünleri kategorisinde inceleyebilirsiniz.

Yazar hakkında: Kemal Pektaş, Bio Organik blogunda temizlik ürünlerinin içeriği, etiketi ve ilgili mevzuat üzerine yazıyor. Yazıdaki bir bilgiyle ilgili soru ya da düzeltme öneriniz varsa iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

Şeffaflık notu: Bio Organik, bu yazıda adı geçen U Green Clean ürünlerinin satıcısıdır. Yazıdaki bilgiler mevzuat, resmî kurum yayınları, bilimsel kaynaklar, sektör değerlendirmeleri ve üretici bilgilerine dayanır.

Kaynaklar

• Löffler ve Happle (2003), Contact Dermatitis 48(1):26–32
• Lee ve Maibach (1995), Contact Dermatitis 33(1):1–7
• Robinson vd. (2010), CIR, Int J Toxicol 29(4 Suppl)
• EMA (2015), EMA/CHMP/351898/2014
• HERA (2002), Alcohol Sulphates
• HERA (2003), Alcohol Ethoxysulphates
• ECHA CHEM, SLS (EC 205-788-1)
• ECHA, SLS REACH kayıt dosyası
• ECHA CHEM, SLES (EC 500-234-8)
• ECHA, SLES REACH kayıt dosyası
• CosIng, Sodium Lauryl Sulfate
• CosIng, Sodium Laureth Sulfate
• Deterjanlar Hakkında Yönetmelik (RG 27.01.2018/30314) ve ekleri
• ECOGARANTIE Specifications (Ekim 2024)

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Ürün kullanım talimatları için ambalaj bilgilerini esas alın.