Klorlu ve Klorsuz Temizlik Ürünleri Arasındaki Farklar

Market rafında klasik çamaşır suyunun yanında "sıfır klor", "oksijenli" ya da "bitkisel çamaşır suyu" yazan şişeler duruyor. Hepsi aynı işi yapmıyor. Klorlu ürünle klorsuz ürün arasındaki fark yalnızca koku değildir; ağartma gücü, dezenfeksiyon, kumaşa etkisi ve başka ürünlerle karıştırma riski de değişir.

Bu yazıda iki grubu bu başlıklarda karşılaştırıyor, etiketten hangisini aldığınızı nasıl anlayacağınızı anlatıyoruz. Örnekler çamaşır suyu ve ağartıcılardan seçildi; etiket, ruhsat ve karıştırma kuralları klor içeren diğer temizlik ürünleri için de aynıdır. Yazı Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Sağlık Bakanlığı, mevzuat ve risk değerlendirmelerinden yapılmış bir derlemedir; ürün testi içermez.

Özetle

• Klorlu ürünlerin etken maddesi sodyum hipoklorittir. "Klorsuz" ise tek bir kimya değildir: oksijen bazlı ağartıcılar da, ağartıcı içermeyen sabun bazlı ürünler de bu adla satılır.
• Sağlık Bakanlığı ve WHO, COVID-19 döneminde yayımladıkları rehberlerde dezenfeksiyon için seyreltilmiş çamaşır suyunu önerir. Türkiye'de dezenfeksiyon amacıyla satılan ürün Sağlık Bakanlığı ruhsatı ya da tescili ister; "klorsuz" yazısı bu konuda tek başına bir şey söylemez.
• Klorlu ürünü asitli ya da amonyaklı ürünlerle karıştırmak zehirli gaz açığa çıkarır. Klorlu ve oksijenli ürünler de birbirine karıştırılmaz.
• Kumaşta kararı bakım etiketindeki üçgen verir: iki çizgili üçgen yalnızca oksijenli ağartıcıya izin verir.

Klorlu ve Klorsuz Ürün Ne Demek?

Klorlu ürün, etken maddesi sodyum hipoklorit olan üründür; evlerde en bilineni klasik çamaşır suyudur. WHO'ya göre hipoklorit suda seyreltik bir klor çözeltisi oluşturur ve mikroorganizmalara etki eden asıl bileşik hipokloröz asittir (WHO, 2020).

"Klorsuz" ise iki farklı ürün tipini kapsar:

• Oksijen bazlı ağartıcılar: En yaygını sodyum perkarbonattır. Avrupa deterjan sektörünün HERA programındaki risk değerlendirmesine göre perkarbonat suda hızla çözünür ve sodyum, karbonat ve hidrojen peroksite ayrışır; çamaşır deterjanlarında, çamaşır katkılarında ve bulaşık makinesi ürünlerinde ağartıcı olarak kullanılır (HERA, 2002).
• Ağartıcı içermeyen ürünler: Sabun ya da yüzey aktif maddelerle temizleyen, ama ağartma yapan bir bileşen içermeyen ürünler. Bunlar da "klorsuz çamaşır suyu" adıyla satılabilir.

Hangisini aldığınızı etiketten anlayabilirsiniz. Deterjanlar Hakkında Yönetmelik'in Ek-7'sine göre ağırlıkça %0,2'yi aşan "klor bazlı ağartıcılar" ve "oksijen bazlı ağartıcılar" ambalajda ayrı ayrı, yüzde aralığıyla ("%5'ten az" gibi) yazılır. Dezenfektan eklenmişse miktarı ne olursa olsun listelenir (mevzuat.gov.tr, Ek-7). Etikette ağartıcı satırı yoksa ürün ağırlıkça %0,2'yi aşan bir ağartıcı içermiyor demektir.

Bir Bakışta Karşılaştırma

Ağartma ve Leke Çıkarmada Ne Fark Var?

Kısa yanıt: klorlu ve oksijenli ürünlerin ikisi de ağartır, sabun bazlı klorsuz ürün ağartmaz. Bakım etiketi sembollerinin sahibi GINETEX ağartmayı, kiri ve lekeyi gidermek ya da beyazlığı artırmak için klorlu veya oksijenli bir oksitleyici madde kullanılan işlem olarak tanımlar (GINETEX). Oksitleyici, başka maddelerden elektron alarak onları kimyasal olarak değiştiren maddedir; ağartmada lekeye renk veren molekülleri bozar.

Oksijenli ağartmada çoğu zaman bir yardımcı bileşen de vardır. Deterjanlardaki TAED adlı ağartma aktivatörü (oksijenli ağartmayı başlatan yardımcı madde), perkarbonattan gelen hidrojen peroksitle tepkimeye girerek lekeyi oksitleyen perasetatı (perasetik asidin tuzu) oluşturur. HERA'nın değerlendirmesine göre bu dönüşüm 23 °C'de bile gerçekleşir, ancak ağartmanın hızı sıcaklığa ve pH'a bağlıdır (HERA, 2002). Sabun bazlı klorsuz ürün ise kiri sabun ve yüzey aktif maddelerle çözer; ağartıcı içermediği için lekenin rengini oksitleyerek açmaz.

Hangi lekede nasıl bir ön işlem yapılacağını doğal çamaşır suyu ve leke çıkarıcı kullanım rehberinde anlattık.

Dezenfeksiyon Konusunda Ne Söylenebilir?

Kısa yanıt: COVID-19 döneminde resmî kaynakların yüzey dezenfeksiyonu için önerdiği başlıca madde seyreltilmiş klorlu çamaşır suyudur; "klorsuz" bir ürünün dezenfeksiyon yapıp yapmadığı ise ancak ruhsatından anlaşılır.

WHO'nun COVID-19 döneminde yayımladığı geçici rehber, hastane dışındaki ortamlarda yüzeylerin önce sabun ve suyla ya da deterjanla temizlenmesini, ardından %0,1 (1000 ppm) sodyum hipoklorit kullanılmasını önerir. Gerekçe, hipokloritin organik madde varlığında hızla etkisini yitirmesidir (WHO, 2020).

Sağlık Bakanlığı'nın aynı dönemde yayımladığı rehber de bu sırayı izler: su ve deterjanla temizlikten sonra dezenfeksiyon için 1/100 oranında seyreltilmiş (5 litre suya yarım küçük çay bardağı) çamaşır suyu kullanılabilir, tuvaletler için 1/10 oranı önerilir. Aynı rehber klor bileşiklerinin yüzeylerde korozyon oluşturabileceğini, dayanıklı yüzeyler için önerildiğini ve klavye, telefon gibi yüzeylerde %70'lik alkolün kullanılmasını yazar (Sağlık Bakanlığı, 2020). Ürünlerin derişimi farklı olabileceği için etiketteki talimat esas alınmalıdır.

Klorsuz tarafta durum daha karışıktır. WHO'nun sağlık kurumları için verdiği listede %0,5'in üzerindeki hidrojen peroksit de dezenfektan olarak yer alır. Ama "klorsuz" yazısı ürünün dezenfektan olduğu anlamına gelmez. Biyosidal Ürünler Yönetmeliği'ne göre dezenfektanlar gibi biyosidal ürünler (zararlı organizmaları yok etmek ya da etkisiz hâle getirmek için kullanılan ürünler) ancak Sağlık Bakanlığı'nca ruhsatlandırılmış ya da tescil edilmişse satılabilir. Etiketlerinde aktif maddenin adı ve derişimi, ruhsat ya da tescil numarası ve kullanım amacı yazılması zorunludur (Biyosidal Ürünler Yönetmeliği, Madde 5 ve 36). Dezenfeksiyon için ürün seçiyorsanız bakmanız gereken yer budur.

Kumaş, Yüzey ve Koku Açısından Farklar

Kumaşta belirleyici olan, ürünün türü kadar giysinin bakım etiketindeki ağartma sembolüdür:

GINETEX, renkli tekstilde oksijenli ağartıcı içeren deterjanın da ancak bu sembol izin veriyorsa kullanılmasını, aksi hâlde renk değişimi riski olduğunu belirtir (GINETEX). Yani klorsuz ağartıcı her renkli kumaş için otomatik olarak uygun değildir.

Yüzeylerde klorun bilinen dezavantajı korozyondur. WHO, yüksek klor derişiminin metali aşındırabileceğini, deri ve mukozayı (göz, burun ve boğazdaki nemli doku) tahriş edebileceğini, astımı olanlar gibi hassas kişilerde klor kokusuna bağlı yan etkilere yol açabileceğini yazar (WHO, 2020). Klorsuz ürünlerde klor kokusu olmaz; kokuyu formüldeki parfüm belirler.

Klorsuz da her koşulda zararsız değildir. HERA'nın aktardığı hayvan testlerinde toz perkarbonat, göze uygulanıp yıkanmadığında gözü ciddi biçimde tahriş etmiştir; %1'lik çözeltisinin etkisi ise çok daha hafif kalmıştır (HERA, 2002).

Karıştırma Riski Neden Klorlu Ürünlerde Öne Çıkar?

Sodyum hipoklorit başka temizlik ürünleriyle kolayca tepkimeye girer. ABD'nin Washington Eyaleti Sağlık Bakanlığı'na göre çamaşır suyu asitle karışınca klor gazı, amonyakla karışınca kloramin adlı zehirli gazlar açığa çıkar; hidrojen peroksitle de tepkimeye girer (Washington State Department of Health). Asit içeren ürünlere sirke, bazı tuvalet temizleyicileri, bazı (asitli) lavabo açıcılar ve pas sökücüler örnektir. Amonyak bazı cam temizleyicilerde ve idrarda bulunur; klozet temizlerken bu yüzden dikkat gerekir.

WHO da dezenfektanların birbiriyle birleştirilmemesini, özellikle hipoklorit çözeltileriyle yapılan karışımların ölümcül olabilecek gazlar açığa çıkarabileceğini vurgular (WHO, 2020). Sağlık Bakanlığı rehberi de yüzme alanları için verdiği talimatlarda dezenfektanın deterjan gibi kimyasallarla karıştırılmamasını ve iyi havalanan alanda hazırlanmasını ister (Sağlık Bakanlığı, 2020). En basit kural: klorlu ürünü tek başına, suyla seyreltip kullanın.

Çevresel Açıdan Ne Fark Eder?

Klorlu ve oksijenli ağartıcıların ikisi de evsel kullanımda büyük ölçüde atık su sisteminde giderilir; "klorsuz" yazısı tek başına bir çevre üstünlüğü göstermez.

Hipoklorit sucul canlılar için çok zehirlidir. Ancak AB risk değerlendirmelerinin özetine göre evde lavaboya dökülen hipoklorit çok tepkimeye yatkın olduğu için atık sudaki organik maddeyle tepkimeye girer ve çevreye ulaşmadan ortadan kalkar. AB'nin klor risk değerlendirmesi, klorlanmış ham atık su üzerindeki testlerde oluşan halojenli yan ürünlerin atık suyun zehirliliğini artırmadığını ya da biyolojik parçalanabilirliğini azaltmadığını gözlemlemiştir (GreenFacts).

Perkarbonattan açığa çıkan hidrojen peroksit, HERA'nın aktardığı aktif çamur (arıtma tesisindeki mikroorganizma çamuru) testinde 2 dakikadan kısa sürede yarıya iner; karbonat da arıtmada bikarbonata dönüşür. HERA'nın 2002 tarihli sektör değerlendirmesi, perkarbonatın ev temizlik ürünlerinde kullanımının sucul ekosisteme olumsuz etkisi olmadığı sonucuna varır (HERA, 2002). Her iki durumda da dozu aşmamak, atık suya giden miktarı azaltan en somut adımdır.

U Green Clean Çamaşır Suyu Hangi Grupta?

Bio Organik'in sattığı U Green Clean çamaşır sularının ürün sayfalarında klor içermediği yazar. Sayfalara göre formül klor yerine bitkisel sabun bazlıdır ve klorlu ürünler gibi anında ağartma yapmaz. Üreticinin sitesindeki içerik bilgisinde de bitkisel sabun, noniyonik (yüksüz) ve anyonik (eksi yüklü) yüzey aktif madde sayılır; herhangi bir ağartıcı sınıfı yer almaz (U Green Clean).

Bu yüzden ürün, yukarıdaki tablodaki üçüncü gruba, yani sabun bazlı klorsuz temizleyicilere girer; oksijenli ağartıcılarla aynı şey değildir. Ürün için bir dezenfeksiyon iddiası yoktur ve bu yazı da böyle bir iddiada bulunmaz. Klorlu ağartıcı kullanmak istemediğiniz çamaşır ve yüzey temizliği için U Green Clean bitkisel çamaşır suyu (2,75 L) ya da sabunlu çamaşır suyunun 1 litrelik boyu bir seçenektir. Dezenfeksiyon gerekiyorsa ruhsatlı bir ürün, ağartma gerekiyorsa etiketinde ağartıcı satırı olan bir ürün seçmek gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Klorsuz çamaşır suyu mikrop öldürür mü?

"Klorsuz" yazısı bu konuda bilgi vermez. Türkiye'de dezenfeksiyon amacıyla satılan ürün Sağlık Bakanlığı ruhsatı ya da tescili taşımak ve etiketinde ruhsat ya da tescil numarasını, aktif maddesini ve derişimini göstermek zorundadır. Etikette bunlar yoksa ürünü dezenfektan olarak kullanmayın.

Klorsuz çamaşır suyu beyazlatır mı?

Ürüne bağlıdır. Etikette "oksijen bazlı ağartıcılar" satırı varsa ürün ağartır; HERA'ya göre oksijenli ağartmanın hızı sıcaklığa ve pH'a bağlıdır. Ağartıcı satırı olmayan sabun bazlı ürünler beyazlatmaz, temizler.

Klorlu ve klorsuz ürünler birlikte kullanılabilir mi?

Hayır. Klorlu çamaşır suyu hidrojen peroksitle de tepkimeye girer; asit ve amonyak içeren ürünlerle karışımı zehirli gaz açığa çıkarır. WHO da dezenfektanların başka ürünlerle birleştirilmemesini ister. İkisini aynı kovada, aynı makine yıkamasında ya da aynı anda kullanmayın.

Renkli çamaşırda klorsuz ürün kullanılır mı?

Bakım etiketine bakın. Çizgili üçgen yalnızca oksijenli ağartıcıya, boş üçgen her ağartıcıya izin verir; çarpı işaretli üçgen varsa hiçbiri kullanılmaz. Rengin sağlamlığından emin değilseniz görünmeyen bir yerde deneyin.

Sonuç

Klorlu ve klorsuz ürünler birbirinin daha iyisi değil, farklı işlerin aracıdır. Dezenfeksiyon gerekiyorsa etiketinde ruhsat numarası olan bir ürünü, örneğin resmî kaynakların önerdiği seyreltilmiş çamaşır suyunu, tek başına ve talimatına göre kullanın. Ağartma gerekiyorsa önce giysinin üçgen sembolüne, sonra etiketteki ağartıcı satırına bakın. Günlük kir için ağartıcı şart değildir; WHO'ya göre sabun ve suyla yapılan mekanik temizlik kiri ve organik maddeyi uzaklaştırır, ama mikroorganizmaları öldürmez (WHO, 2020).

Seçenekleri çamaşır suyu kategorisinde, markanın diğer ürünlerini U Green Clean ürünleri sayfasında inceleyebilirsiniz.

Yazar hakkında: Kemal Pektaş, Bio Organik blogunda temizlik ürünlerinin içeriği, etiketi ve ilgili mevzuat üzerine yazıyor. Yazıdaki bir bilgiyle ilgili soru ya da düzeltme öneriniz varsa iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

Şeffaflık notu: Bio Organik, bu yazıda adı geçen U Green Clean ürünlerinin satıcısıdır. Yazıdaki bilgiler mevzuat, resmî kurum yayınları, risk değerlendirmeleri ve üretici bilgilerine dayanır.

Kaynaklar

• WHO (2020). Cleaning and disinfection of environmental surfaces in the context of COVID-19, interim guidance, 15 May 2020
• T.C. Sağlık Bakanlığı (2020). COVID-19 Salgın Yönetimi ve Çalışma Rehberi, 25 Haziran 2020
• Biyosidal Ürünler Yönetmeliği (RG 31.12.2009, sayı 27449, 4. Mükerrer), konsolide metin — Lexpera
• Deterjanlar Hakkında Yönetmelik (RG 27.01.2018, sayı 30314) ve ekleri — mevzuat.gov.tr
• HERA (2002). Risk Assessment of Sodium Percarbonate
• HERA (2002). Targeted Risk Assessment of TAED
• GINETEX. Textile care symbols
• Washington State Department of Health. Dangers of Mixing Bleach with Cleaners
• GreenFacts. Chlorine and sodium hypochlorite, AB risk değerlendirmeleri özeti
• U Green Clean. Bitkisel Çamaşır Suyu 2750 ml, ürün sayfası

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Ürün kullanım talimatları için ambalaj bilgilerini esas alın.