Deterjanlarda Fosfat Ne İşe Yarar ve Çevreye Etkisi Nedir?

Pek çok deterjan ambalajında "fosfat içermez" yazar. Bu ibareyi doğru okumak için iki sorunun cevabını bilmek gerekir: fosfat deterjanda ne işe yarar ve suya karışınca ne olur?

Bu yazıda fosfatın görevini, sulardaki etkisini, Türkiye'deki yasal sınırı, yerine kullanılan maddeleri ve "fosfatsız" etiketini ele alıyoruz. Yazı mevzuat, resmî kurum raporları ve hakemli yayınlardan yapılmış bir derlemedir; kendi ürün testimize dayanmaz.

Özetle

• Deterjandaki fosfat (çoğunlukla sodyum tripolifosfat, STPP) bir yapı maddesidir: sert sudaki kalsiyum ve magnezyumu bağlayarak temizleyen maddenin işini kolaylaştırır.
• Suya ulaşan fosfor bir besin maddesidir; fazlası alglerin aşırı çoğalmasına ve sudaki oksijenin azalmasına yol açan ötrofikasyona katkı yapar.
• Türkiye'de tüketiciye yönelik çamaşır deterjanında standart yük başına 0,5 gram, otomatik bulaşık makinesi deterjanında standart doz başına 0,3 gram toplam fosfor için yasal sınır 27 Ocak 2019'dan beri yürürlükte. Elde bulaşık deterjanı bu kapsamda değil.
• Fosfatın yerine zeolit, polikarboksilat, sitrat, karbonat ve silikat gibi maddeler kullanılır; bunların da sınırlılıkları vardır.
• "Fosfat içermez" ifadesi "fosfor içermez" demek değildir; etiketteki fosfonat satırına da bakın.

Fosfat Deterjanda Ne İşe Yarar?

Fosfat deterjanda temizleyen madde değil, temizleyen maddenin önünü açan bir yapı maddesidir (İngilizcesiyle "builder"). Danimarka Çevre Koruma Ajansı'nın raporu bu maddelerin görevini, kalsiyum ve magnezyum iyonlarını tutarak ya da bağlayarak suyun sertliğini düşürmek ve yüzey aktif maddenin etkisini artırmak olarak tanımlar (Danimarka Çevre Koruma Ajansı, 2009).

Deterjanlarda en yaygın kullanılan fosfat türü sodyum tripolifosfattır (STPP). Avrupa Komisyonu'nun 2007 tarihli raporu STPP'nin dört işlevini sayar (Avrupa Komisyonu, COM(2007) 234):

• sertlik tuzlarını bağlayıp suda çözünmüş hâlde tutmak,
• kumaş liflerinde kireç birikmesini gidermek ve önlemek,
• yıkama işlemini güçlendirmek,
• formüldeki diğer bileşenlere taşıyıcılık yapmak.

Avrupa temizlik ürünleri sektörünün gönüllü risk değerlendirme programı HERA bunlara pH'ı dengede tutmayı ve kir parçacıklarını dağıtmayı da ekler (HERA, STPP).

Fosfat Suya Karışınca Ne Olur?

Fosfatın asıl çevre sorunu bir besin maddesi olmasıdır. Avrupa Komisyonu raporuna göre asıl kaygı, deterjandaki fosfatın sularda besin fazlasına, bunun da ötrofikasyona yol açabilmesidir (Avrupa Komisyonu, 2007).

Türk mevzuatı ötrofikasyonu, suların başta azot ve fosfor bileşikleriyle alg ve bitki üremesini hızlandıracak, canlıların dengesini ve su kalitesini bozacak şekilde zenginleşmesi olarak tanımlar (Kentsel Atıksu Arıtımı Yönetmeliği, Madde 4).

STPP suda zamanla ortofosfata dönüşür ve bu formu algler ile mikroorganizmalar kullanabilir (HERA, STPP). ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) anlatımıyla besin fazlası alg patlamasına yol açar; yoğun alg güneş ışığını keser, ölen bitki ve algler ayrışırken sudaki oksijen tükenir ve oluşan düşük oksijenli sular balıkları ve deniz çayırlarını öldürebilir (NOAA).

Göllerde fosforun belirleyici rolü uzun süreli bir deneyle de gösterildi. Kanada'nın Ontario eyaletindeki 227 numaralı göl 37 yıl boyunca gübrelendi; azot girdisi azaltıldığında göl ötrofik kalmaya devam etti ve araştırmacılar ötrofikasyonu azaltmak için fosfor girdisinin düşürülmesi gerektiği sonucuna vardı (Schindler vd., 2008, PNAS).

Ötrofikasyonda Deterjanın Payı Ne Kadar?

Deterjan, ötrofikasyonun tek nedeni değildir ve payı bölgeden bölgeye değişir. Avrupa Komisyonu raporunun aktardığı bilimsel komite görüşüne göre, önlem alınmadığında deterjandaki STPP'nin yüzey sularındaki toplam fosfor yüküne katkısı, insan faaliyetlerine ve arazi kullanımına bağlı olarak kabaca %10 ile %40 arasındadır. Aynı rapordaki bir başka çalışmaya göre fosfatlı deterjan yasağı fosfor yükünü en fazla %40 azaltabilir, ancak bu tek başına ötrofikasyonda belirgin bir iyileşme sağlamaya yetmez (Avrupa Komisyonu, 2007).

Rapor diğer büyük kaynaklar olarak tarımdan suya taşınan gübreyi ve insan metabolizması atıklarını sayar; deterjan fosfatının ne kadarının suya ulaştığı ise atık suyun arıtılma düzeyine bağlıdır.

Türkiye'den bilinen bir örnek Marmara Denizi'ndeki müsilajdır. Türkiye Bilimler Akademisi'nin (TÜBA) 3 Haziran 2021 tarihli bilgi notu, müsilajın temel sebebinin denize ulaşan kent, sanayi ve tarım kaynaklı besin yükü ile buna eşlik eden aşırı biyolojik üretim olduğunun düşünüldüğünü yazar. Not, arıtılmamış evsel atıklardaki fosfor yükünün azaltılmasını da önemli bulur (TÜBA, 2021). Bu yükün ne kadarının deterjandan geldiğini gösteren resmî bir veri bulamadık; bu yüzden deterjanı müsilajın nedeni olarak göstermek doğru olmaz.

Türkiye'de Deterjanlarda Fosfat İçin Yasal Sınır Nedir?

Türkiye'de fosfat deterjanlarda yasak değildir; iki ürün grubu için yasal bir üst sınır vardır. Deterjanlar Hakkında Yönetmelik'in (RG 27.01.2018, sayı 30314) 7. maddesine göre Ek-6A'daki fosfat ve diğer fosfor bileşiklerine dair kısıtlamalara uymayan deterjanlar piyasaya arz edilemez (satışa sunulamaz). Ek-6A, yönetmeliğin 22. maddesi gereği 27 Ocak 2019'da yürürlüğe girdi (Lexpera konsolide metin). Sınırların kendisi yönetmeliğin ek metnindedir (Deterjanlar Hakkında Yönetmelik ekleri, mevzuat.gov.tr):

Yani yönetmelik bir yasak değil sınır koyar, ölçülen şey fosfat değil toplam fosfordur ve kural yalnızca evde kullanılan çamaşır ile otomatik bulaşık makinesi deterjanlarını kapsar. Sınırlar, Avrupa Birliği'nin 259/2012 sayılı Tüzüğü'ndeki sınırlarla aynıdır; AB'de çamaşır deterjanı için 30 Haziran 2013'ten, bulaşık makinesi deterjanı için 1 Ocak 2017'den beri uygulanıyor (Tüzük (AB) 259/2012).

Bulaşık makinesi deterjanında tablet ve jel arasındaki farkları bulaşık makinesi tableti ile jeli karşılaştırması yazısında ele aldık.

Fosfatın Yerine Neler Kullanılıyor?

Fosfatın yerini tek bir madde değil, birlikte çalışan birkaç maddeden oluşan bir sistem alır. Danimarka Çevre Koruma Ajansı'na göre çamaşır deterjanlarında en önemli iki alternatif zeolitler ve polikarboksilatlardır; otomatik bulaşık makinesi deterjanlarında ise sitrat ile silikat ya da karbonattan oluşan sistemler kullanılır (Danimarka Çevre Koruma Ajansı, 2009).

Kaynak: değerlendirmeler Avrupa Komisyonu, 2007 (IDS, MGDA, GLDA satırı hariç); kullanım alanları, IDS, MGDA, GLDA satırı ve performans notu Danimarka Çevre Koruma Ajansı, 2009.

Somut bir örnek, bulaşık makinesi performansını ölçen IEC 60436 standardının referans deterjanıdır. Bileşiminde fosfat yoktur; ağırlıkça %30 sodyum sitrat dihidrat, %12 maleik asit/akrilik asit kopolimeri ve %10 sodyum disilikat içerir (Bockmühl ve Tewes, 2025).

Fosfatı bırakmak bir sorunu azaltırken başka ödünler getirir: bazı yardımcı maddeler çevrede kolay parçalanmaz, Danimarka raporunun aktardığı sektör görüşüne göre de fosfatsız bir bulaşık makinesi deterjanı fosfatlı muadili kadar etkili olmayabilir.

“Fosfatsız” Etiketi Ne Anlama Gelir?

"Fosfatsız" ya da "fosfat içermez", yönetmelikte tanımı olan bir ifade değil, üreticinin beyanıdır. Yönetmelik ise içerik etiketini düzenler: fosfatlar ve fosfonatlar ağırlıkça %0,2'nin üzerinde eklenmişse etikette ayrı satırlarda, yüzde aralığıyla gösterilir (Ek-7/A, mevzuat.gov.tr).

Etiketi okurken iki noktaya dikkat edin:

• Fosfat içermez, fosfor içermez demek değildir. Fosfonatlar da fosfor taşır ve yasal sınır toplam fosfor üzerinden ölçülür. İçerik listesinde "fosfonatlar" satırının olup olmadığına bakın.
• Çamaşır ve bulaşık makinesi deterjanında "fosfatsız" bir üstünlük değildir. Reklam Kurulu'nun çevre beyanları kılavuzu, yasal zorunlulukların ürünü rakiplerinden üstün gösterecek biçimde kullanılamayacağını yazar. Kılavuz, örnek olarak bir deterjan reklamındaki "denizlerimizi korumak için fosfat kullanımını azaltıyoruz" ibaresini aykırı sayar, çünkü bu kısıt piyasadaki tüm markalar için geçerlidir (Çevreye İlişkin Beyanlar İçeren Reklamlar Hakkında Kılavuz, Madde 5/6).

Bazı gönüllü sertifikalar yasal sınırın ötesine geçer. ECOGARANTIE standardı, temizlik ürünlerinde fosfor, fosfatlar ve fosfonatlar gibi türevlerini yasaklı hammaddeler arasında sayar (ECOGARANTIE Specifications, Ekim 2024). Hangi sertifikanın neyi kapsadığını temizlik sertifikalarının neyi garanti ettiği yazısında anlattık.

Bir örnek: U Green Clean'in ürün sayfalarında "fosfat içermez" beyanı yer alır. Bunlardan ECOGARANTIE sertifikalı 2,75 L bitkisel sıvı çamaşır deterjanı ve bitkisel bulaşık makinesi jel deterjanı Ek-6A'nın kapsadığı ürün gruplarındadır; yani bu ürünlerde fosforun sınırlı olması zaten yasal bir şarttır.

Sıkça Sorulan Sorular

Fosfatsız deterjan daha az mı temizler?

Bulaşık makinesi deterjanında olabilir. Danimarka raporunun aktardığı sektör görüşüne göre bulaşık makinesinde fosfatın yerine geçen maddeler suyu yumuşatmada fosfat kadar iyi değildir. Bu görüş bulaşık makinesi deterjanları içindir; ürünü ambalajdaki kullanım talimatına göre kullanın.

Deterjandaki fosfat insan sağlığına zararlı mı?

Avrupa Komisyonu'nun 2007 raporu, deterjanda STPP kullanımına bağlı bir sağlık kaygısı bulunmadığını ve STPP'nin yutma ya da deri yoluyla akut toksisitesinin çok düşük olduğunu yazar. Fosfatla ilgili asıl sorun çevreseldir: sularda besin fazlası ve ötrofikasyon.

Deterjanlarda fosfat yasak mı?

Hayır. Türkiye'de tüketiciye yönelik çamaşır deterjanlarında standart yük başına 0,5 gram, otomatik bulaşık makinesi deterjanlarında standart doz başına 0,3 gram toplam fosfor için yasal sınır vardır. Bu değerlere ulaşan ya da aşan ürün piyasaya arz edilemez.

Elde bulaşık deterjanında fosfat sınırı var mı?

Ek-6A'daki sınır yalnızca tüketiciye yönelik çamaşır ve otomatik bulaşık makinesi deterjanlarını kapsar; elde bulaşık deterjanı bu listede yer almaz. Elde bulaşık deterjanında fosfat olup olmadığını içerik etiketinden anlayabilirsiniz.

Sonuç

Fosfat deterjanda suyu yumuşatan etkili bir yapı maddesidir; suya ulaştığında ise besin maddesi olarak ötrofikasyona katkı yapar. Bu katkı bölgeye göre değişir. Türkiye'de evde kullanılan çamaşır ve otomatik bulaşık makinesi deterjanlarında 2019'dan beri toplam fosfor için yasal sınır var; elde bulaşık deterjanı bu kapsamda değil.

Etikette "fosfat içermez" ibaresinin yanında fosfonat satırına da bakın; bu ifade çamaşır ve bulaşık makinesi deterjanında bir üstünlük değildir, çünkü bu ürün gruplarında fosfor zaten yasal sınırla kısıtlıdır. Seçenekleri sıvı çamaşır deterjanları ve bulaşık makinesi jel deterjanları kategorilerinde inceleyebilirsiniz.

Yazar hakkında: Kemal Pektaş, Bio Organik blogunda temizlik ürünlerinin içeriği, etiketi ve ilgili mevzuat üzerine yazıyor. Yazıdaki bir bilgiyle ilgili soru ya da düzeltme öneriniz varsa iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

Şeffaflık notu: Bio Organik, bu yazıda adı geçen U Green Clean ürünlerinin satıcısıdır. Yazıdaki bilgiler mevzuat, resmî kurum yayınları, üretici bilgileri ve bilimsel kaynaklara dayanır.

Kaynaklar

• Deterjanlar Hakkında Yönetmelik (RG 27.01.2018, sayı 30314), konsolide metin — Lexpera
• Deterjanlar Hakkında Yönetmelik ekleri (Ek-6A, Ek-7) — mevzuat.gov.tr
• Kentsel Atıksu Arıtımı Yönetmeliği (RG 08.01.2006, sayı 26047), konsolide metin — Lexpera
• Reklam Kurulu (2022). Çevreye İlişkin Beyanlar İçeren Reklamlar Hakkında Kılavuz — Lexpera
• Avrupa Komisyonu (2007). Report concerning the use of phosphates in detergents, COM(2007) 234 final — EUR-Lex
• Tüzük (AB) No 259/2012, tüketici çamaşır ve otomatik bulaşık makinesi deterjanlarında fosfat sınırları — EUR-Lex
• Danimarka Çevre Koruma Ajansı (2009). Assessment of the consequences of a possible ban on phosphates in household detergents, Miljøprojekt 1313, Bölüm 1
• HERA. Sodium Tripolyphosphate (STPP), Human & Environmental Risk Assessment
• NOAA. What is eutrophication?
• Schindler D.W. vd. (2008). Eutrophication of lakes cannot be controlled by reducing nitrogen input: results of a 37-year whole-ecosystem experiment. PNAS, 105(32), 11254–11258
• Türkiye Bilimler Akademisi (2021). Müsilaj-Deniz Salyası Değerlendirme Raporu, bilgi notu
• Bockmühl D.P., Tewes T.J. (2025). The Role of Detergents for Energy, Efficiency, and Hygiene in Domestic Dishwashing. ChemPlusChem, 90(2), e202400657
• ECOGARANTIE Specifications (Ekim 2024)

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Ürün kullanım talimatları için ambalaj bilgilerini esas alın.