Bitkisel İçerikli Bir Temizlik Ürünü Her Zaman Daha Güvenli midir?

"Bitkisel" yazan bir temizlik ürünü çoğu kişiye kendiliğinden daha güvenli gelir. Kısa yanıt: her zaman değil. Bitkiden gelen bir madde de alerjen olabilir, havayla temas edince değişebilir ya da yanlış dozda kullanıldığında sorun çıkarabilir. Bir ürünün güvenliğini hammaddesinin kaynağı değil; içindeki maddeler, bu maddelerin miktarı ve ürünü nasıl kullandığınız belirler.

Bu yazıda "bitkisel = güvenli" varsayımını mevzuat ve bilimsel kaynaklarla sınıyoruz: hangi bitkisel içerikler risk taşıyabilir, güvenliği hangi etkenler belirler ve etikette neye bakmalısınız. Yazı; Türk deterjan mevzuatı, Avrupa Komisyonu'nun bilimsel komite görüşü ve dermatoloji ile iç ortam havası araştırmalarından yapılmış bir derlemedir. Kendi ürün testimize dayanmaz ve tıbbi tavsiye yerine geçmez.

Özetle

• Bitkisel olmak tek başına güvenlik garantisi değildir; Türk deterjan mevzuatı da bir içeriği doğal ya da sentetik kaynağına göre ayırmaz.
• Bazı uçucu yağlar temas alerjenidir. Avrupa Komisyonu'nun bilimsel komitesi portakal kabuğu, limon kabuğu ve lavanta yağı dahil 28 doğal ekstreyi insanlarda kanıtlanmış temas alerjeni olarak sınıflandırır.
• Limonen ve linalol gibi koku maddeleri havadaki oksijenle tepkimeye girdikçe (oksitlendikçe) deriyi alerjiye duyarlı hâle getirme güçleri artar.
• Güvenliği doz, maruziyet (temas süresi, soluma, havalandırma) ve formülün bütünü belirler.
• Etikette "bitkisel" kelimesine değil içerik listesine bakın: parfüm ve belirli eşiği aşan koku alerjenlerinin yazılması zorunludur.

"Bitkisel" İbaresi Neden Tek Başına Bir Güvenlik Ölçütü Değil?

Bir maddenin riskini, nereden geldiği değil kimyasal kimliği ve ne kadar kullanıldığı belirler. Bu yaklaşım mevzuatta da açıkça görülür. Deterjanlar Hakkında Yönetmelik'in (RG 27.01.2018, sayı 30314) Ek-7'si, bir deterjanın "içerik"ini bileşimine kasten eklenen "sentetik veya doğal kaynaklı kimyasal maddeler" olarak tanımlar (Deterjanlar Hakkında Yönetmelik, mevzuat.gov.tr). Yani yönetmelik bitkiden gelen bir maddeye ayrı bir güvenlik statüsü tanımaz; iki kaynaktan gelen maddeler aynı kurallara tabidir.

Avrupa Komisyonu'nun Tüketici Güvenliği Bilimsel Komitesi (SCCS) de koku alerjenlerini değerlendirirken aynı yolu izler. Komitenin 2012 tarihli görüşünde "tek kimyasal" terimi, kimliği tam olarak bilinen, doğal ya da sentetik kaynaklı maddeleri kapsar (SCCS, 2012). Değerlendirilen şey molekülün kendisidir; bir bitkiden mi yoksa bir sentez sürecinden mi elde edildiği, alerji riskinin hesabında ayrı bir avantaj sağlamaz.

Bu, bitkisel içeriklerin riskli olduğu anlamına gelmez; "bitkisel" kelimesinin bir hammadde ya da tercih bilgisi olduğunu, güvenlik kanıtı olmadığını gösterir. Aynı tanım bitkisel kaynaklı yüzey aktif maddeler için de geçerlidir; bu yazı ise sorunun en çok tartışılan tarafına, koku veren bitkisel içeriklere odaklanıyor. "Doğal" ve "kimyasal içermez" gibi pazarlama ifadelerinin ne anlattığı ayrı bir yazının konusudur.

Bitkisel İçerikler Hangi Durumlarda Risk Taşıyabilir?

Temizlik ürünlerinde bitkisel içeriklerin taşıyabileceği riskler üç başlıkta toplanır: bazı uçucu yağların alerjen içermesi, koku maddelerinin havayla temas edince oksitlenmesi ve bu maddelerin kullanım sırasında havaya karışması.

Uçucu Yağlar Koku Alerjeni İçerebilir

Temizlik ürünlerine koku vermek için kullanılan uçucu yağlar, tek bir madde değil yüzlerce bileşenden oluşan karışımlardır. Dermatitis dergisinde yayımlanan bir derleme serisine göre uçucu yağlarda genellikle 100 ila 250 bileşen bulunur ve limonen incelenen yağların yüzde 97'sinde yer alır (de Groot ve Schmidt, 2016a). Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu'nun kozmetik ürünler için hazırladığı kılavuz da aynı noktayı vurgular: uçucu yağ gibi doğal karışımlar birden fazla alerjen içerebilir (TİTCK kılavuzu, KÜD-KLVZ-57).

SCCS, 2012 görüşünde 54 tek koku maddesini ve çoğu uçucu yağ olan 28 doğal ekstreyi insanlarda kanıtlanmış temas alerjeni olarak sınıflandırır. Bu listede tatlı portakal kabuğu yağı, limon kabuğu yağı, lavanta yağı, nane yağı ve okaliptüs yaprağı yağı da vardır (SCCS, 2012). Görüş kozmetik ürünler için hazırlanmıştır, ancak alerjen olan madde aynıdır; bir temizlik ürününde de deriye temas eder.

Aynı derleme serisinin alerji bölümüne göre yaklaşık 80 uçucu yağ temas alerjisine yol açmıştır ve tepkilerin çoğu saf yağın ya da yüksek konsantrasyonlu ürünlerin uygulanmasıyla ortaya çıkmıştır (de Groot ve Schmidt, 2016b). Bu bulgu, miktarın riskte önemli bir rol oynadığına işaret eder.

Koku Maddeleri Havayla Temas Edince Oksitlenir

Limonen ve linalol gibi koku maddeleri (terpenler) havadaki oksijenle kendiliğinden tepkimeye girer. SCCS'nin özetlediği araştırmalara göre bu oksitlenme sırasında oluşan hidroperoksitler (oksijenle tepkimenin peroksit yapılı ürünleri) deriyi hassaslaştırır. Hassaslaşma, bağışıklık sisteminin o maddeye karşı duyarlı hâle gelmesi ve sonraki temaslarda alerjik tepkiye zemin hazırlanması demektir. Aynı kaynağa göre oksitlenmiş limonen ve linalol, dermatit şikâyetiyle test edilen hastalarda sık alerjik tepki verir (SCCS, 2012).

Bu tepkilerin ne kadar yaygın olduğuna iki büyük çalışma bir fikir veriyor. Altı ülkede 2.900 dermatit hastasının yüzde 5,2'sinde oksitlenmiş limonene karşı pozitif yama testi (deriye uygulanan alerji testi) görüldü (Bråred Christensson vd., 2014). İngiltere'de 13 klinikte test edilen 4.731 hastada bu oran limonen hidroperoksitleri için yüzde 5,0, linalol hidroperoksitleri için yüzde 5,9'du (Audrain vd., 2014). Bu oranlar dermatoloji kliniğine başvuran hastalardan gelir; genel nüfustaki oranı göstermez.

SCCS'ye göre hava ile teması azaltmak bu oksitlenmeyi bir ölçüde önleyebilir. Evde buna en yakın önlem, kokulu ürünlerin kapağını kapalı tutmaktır.

Kokulu Bileşenler Kullanım Sırasında Havaya Karışır

Risk yalnızca deri temasıyla sınırlı değildir. Lawrence Berkeley Ulusal Laboratuvarı araştırmacılarının 50 metreküplük bir deney odasında yaptığı çalışmada, aralarında çam yağlı bir temizleyicinin de bulunduğu temizlik ürünleri kullanılırken d-limonen gibi terpenler iç ortam havasına karıştı (Singer vd., 2006).

Ürünler sulandırılmadan kullanıldığında, içlerindeki d-limonen gibi uçucu maddelerin temizlik bezleri odada kaldığında yüzde 50 ile 100'ü, bezler odadan çıkarıldığında yaklaşık yüzde 25 ile 50'si havaya geçti; seyreltik kullanımda bu oran yüzde 2 ile 11 arasında kaldı. Araştırmacılar terpenlerin havadaki ozonla tepkimeye girerek formaldehit ve ultra ince partiküller (çok küçük toz tanecikleri) gibi ikincil kirleticiler, yani havada sonradan oluşan kirleticiler üretebileceğini belirtir ve temizlik sırasında ve sonrasında havalandırmayı, mümkünse ürünü seyrelterek kullanmayı önerir. Çalışma bitkisel ürünlere özgü değildir; kokulu temizlik ürünlerinin genel bir özelliğini gösterir.

Bir Temizlik Ürününün Güvenliğini Ne Belirler?

Bir temizlik ürününün sizin için ne kadar güvenli olduğunu tek bir etiket kelimesi değil, aşağıdaki etkenlerin birlikte değerlendirilmesi belirler.

Bir sentetik içerik doğru dozda düşük risk taşıyabilir, bir bitkisel içerik ise yüksek konsantrasyonda dikkat gerektirebilir. Değerlendirme kaynak üzerinden değil, madde ve kullanım üzerinden yapılmalıdır.

Deri teması özellikle elde bulaşık yıkamada belirgindir. Ellerinizin her yıkamada ürünle dakikalarca temas etmesinin neden önemli olduğunu ve hassas ciltte hangi bileşenlere dikkat edileceğini hassas ciltler için temizlik ürünü seçimi yazısında anlattık. Elde yıkama seçenekleri doğal bulaşık ürünleri kategorisinde.

Etikette Koku Alerjenleri Nasıl Görünür?

Türkiye'de halka satılan deterjanların etiketi, koku içeriği hakkında okura şu bilgileri verir. Deterjanlar Hakkında Yönetmelik'in Ek-7'sine göre:

• Parfüm, eklenmişse miktarına bakılmaksızın içerik listesinde yer alır.
• Koku alerjenleri, kozmetik mevzuatının (Kozmetik Yönetmeliği Ek-III) listesindeki maddelerden biri ürünün ağırlıkça yüzde 0,01'ini aşarsa, adıyla ayrıca yazılır.
• Tam içerik listesinde parfüm ya da esans yağı (uçucu yağ) tek bir içerik sayılır ve içindeki maddeler tek tek listelenmez; ancak bu koku alerjenleri eşiği aşıyorsa yine adlarıyla yazılmak zorundadır.
• Ürünün tam içerik listesine ulaşılabilecek internet adresi ambalajda belirtilir.

(Deterjanlar Hakkında Yönetmelik, Ek-7, mevzuat.gov.tr)

Bu kural, uçucu yağla kokulandırılmış "bitkisel" bir ürün için de sentetik parfümlü bir ürün için de aynıdır. Etikette hangi adları arayacağınıza dair bir fikir vermek gerekirse, SCCS'nin 2012 görüşünde ele alınan ve AB kozmetik mevzuatında etiketlenmesi istenen koku maddeleri arasında limonene (limonen), linalool (linalol), citral (sitral), geraniol, eugenol (öjenol) ve citronellol (sitronellol) bulunur (SCCS, 2012).

Eşiğin altında kalan koku alerjenleri ise etikette yazılmaz. Bu yüzden bir adın etikette olmaması, maddenin üründe hiç bulunmadığı anlamına gelmez; yalnızca belirlenen eşiği aşmadığını gösterir. Ambalajdaki internet adresindeki tam içerik listesi diğer içerikleri de gösterir, ancak koku alerjenleri için aynı eşik orada da geçerlidir; bilinen bir koku alerjiniz varsa eşiğin altındaki maddeler için üreticiye sorabilirsiniz.

Bitkisel Bir Ürün Seçerken Nelere Dikkat Etmeli?

Bitkisel ürün seçmek için iyi nedenler olabilir; yenilenebilir hammadde ve sade katkı profili bunların başındadır. Güvenlik açısından ise şu kontrol listesi "bitkisel" kelimesinden daha çok iş görür:

1. Ön yüzdeki kelimeye değil, içerik listesine bakın. Parfüm, esans yağı ve koku alerjeni adlarını arayın.
2. "Sentetik parfüm içermez" ile "koku içermez" aynı şey değildir. Sentetik parfüm içermeyen bir ürün, uçucu yağ gibi bitkisel bir koku kaynağı içerebilir. Kokuya duyarlıysanız parfümsüz bir ürün seçin; iki kavram arasındaki farkı kokusuz ve parfümsüz deterjanlar yazısında ayrıntılı ele aldık. Örneğin U Green Clean ürünleri sentetik parfüm içermez; markanın Sensitive ailesi ise parfümsüz ve boyasız geliştirilmiştir. Bu aile için parfümsüz ve boyasız Sensitive çamaşır deterjanı ve elde yıkama için Sensitive bulaşık deterjanı örnek verilebilir.
3. Dozu ölçün, mümkünse seyreltin ve havalandırın. Daha fazla ürün daha fazla temas ve havaya geçen daha fazla koku maddesi demektir.
4. Kapağı kapalı tutun. Koku maddelerinin havayla temasını azaltmak, oksitlenmeyi bir ölçüde sınırlar.
5. Ev yapımı karışımlarda saf uçucu yağı ölçüsüz kullanmayın. Uçucu yağ alerjisi vakalarının çoğu saf yağ ya da yüksek konsantrasyonla ilişkilidir.
6. Sertifikayı doğru yerde değerlendirin. Bir sertifikanın neyi kapsadığı sertifikaya göre değişir; hangi sertifikanın neyi denetlediğini temizlik sertifikalarının neyi garanti ettiği yazısında anlattık. Koku alerjenleri için sertifika logosunu değil, içerik listesini esas alın.

Kullandığınız bir ürünle ciltte kızarıklık, kaşıntı ya da kuruma fark ederseniz ürünü bırakın ve bir hekime danışın. Bitkisel olması, bir ürünün bu belirtilere yol açamayacağı anlamına gelmez.

Sıkça Sorulan Sorular

Doğal temizlik ürünleri alerji yapar mı?

Yapabilir. Alerjiye yol açan şey maddenin kendisidir, doğal ya da sentetik kaynağı değil. Avrupa Komisyonu'nun bilimsel komitesi portakal kabuğu, limon kabuğu ve lavanta yağı dahil 28 doğal ekstreyi insanlarda kanıtlanmış temas alerjeni olarak sınıflandırır (SCCS, 2012). Alerji kişiye özgüdür; bu maddeler herkeste tepki yapmaz.

Uçucu yağlı temizlik ürünleri zararlı mı?

Uçucu yağ içermesi bir ürünü tek başına zararlı yapmaz. Risk doza, kullanım biçimine ve kişisel duyarlılığa bağlıdır. Yayımlanmış vakaların çoğu saf yağ veya yüksek konsantrasyonlu ürünlerle ilişkilidir (de Groot ve Schmidt, 2016b). Ürünü önerilen dozda kullanmak, ortamı havalandırmak ve kapağı kapalı tutmak makul önlemlerdir.

Etikette limonen yazıyorsa ürünü kullanmamalı mıyım?

Mutlaka değil. Deterjanlar Hakkında Yönetmelik, belirli koku alerjenleri ürünün ağırlıkça yüzde 0,01'ini aştığında bunların etikete yazılmasını ister (mevzuat.gov.tr); böylece alerjisi olan kişi bu maddeyi tanıyabilir. Daha önce limonene ya da oksitlenmiş limonene karşı alerjiniz saptandıysa bu adı taşıyan ürünlerden kaçınmanız mantıklıdır.

"Sentetik parfüm içermez" yazan ürün kokusuz mudur?

Her zaman değil. Bu ifade yalnızca sentetik parfüm eklenmediğini söyler; ürün uçucu yağ gibi bitkisel bir koku kaynağı içerebilir. Koku istemiyorsanız etikette "parfümsüz" ifadesini arayın ve içerik listesinde parfüm ya da esans yağı olmadığını kontrol edin.

Sonuç

Bitkisel içerikli bir temizlik ürünü her zaman daha güvenli değildir. Mevzuat da bilim de bir maddeyi kaynağına göre değil, kimliğine ve miktarına göre değerlendirir. Bazı uçucu yağlar kanıtlanmış temas alerjenidir, koku maddeleri havayla temas ettikçe oksitlenerek daha güçlü alerjen hâline gelebilir ve kokulu bileşenler kullanım sırasında havaya karışır.

Karar verirken üç şeye birlikte bakın: içerik listesinde parfüm ve koku alerjeni adları, ürünü hangi doz ve koşulda kullandığınız ve kendi duyarlılığınız. Kokuya duyarlıysanız etikette "parfümsüz" ifadesini arayın; bitkisel seçenekleri doğal temizlik ürünleri kategorisinde ve U Green Clean ürünleri arasında inceleyebilirsiniz.

Yazar hakkında: Kemal Pektaş, Bio Organik blogunda temizlik ürünlerinin içeriği, etiketi ve ilgili mevzuat üzerine yazıyor. Yazıdaki bir bilgiyle ilgili soru ya da düzeltme öneriniz varsa iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz; mağaza hakkında bilgi Bio Organik hakkında sayfasında.

Şeffaflık notu: Bio Organik, bu yazıda adı geçen U Green Clean ürünlerinin satıcısıdır. Yazıdaki bilgiler mevzuat, resmî kurum yayınları, üretici bilgileri ve bilimsel kaynaklara dayanır.

Kaynaklar

• Deterjanlar Hakkında Yönetmelik (RG 27.01.2018, sayı 30314), Ek-7 Etiketleme ve İçerik Veri Belgesi — mevzuat.gov.tr
• Scientific Committee on Consumer Safety (2012). Opinion on fragrance allergens in cosmetic products, SCCS/1459/11 — Avrupa Komisyonu
• Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu. Kozmetik Ürünlerde Kullanılan Parfüm Alerjenlerinin Etiketlenmesine İlişkin Kılavuz (KÜD-KLVZ-57) — Lexpera
• de Groot A.C., Schmidt E. (2016a). Essential Oils, Part III: Chemical Composition. Dermatitis, 27(4), 161–169
• de Groot A.C., Schmidt E. (2016b). Essential Oils, Part IV: Contact Allergy. Dermatitis, 27(4), 170–175
• Bråred Christensson J. vd. (2014). Positive patch test reactions to oxidized limonene: exposure and relevance. Contact Dermatitis, 71(5), 264–272
• Audrain H. vd. (2014). Allergy to oxidized limonene and linalool is frequent in the U.K. British Journal of Dermatology, 171(2), 292–297
• Singer B.C., Destaillats H., Hodgson A.T., Nazaroff W.W. (2006). Cleaning products and air fresheners: emissions and resulting concentrations of glycol ethers and terpenoids. Indoor Air, 16(3), 179–191

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Ürün kullanım talimatları için ambalaj bilgilerini esas alın.