Alkil Poliglukozit Nedir?
Sıvı sabun ya da şampuanın içerik listesinde "Decyl Glucoside" veya "Coco-Glucoside" yazıyorsa, karşınızdaki madde bir alkil poliglukozittir. Alkil poliglukozit (kısaca APG), glukoz ile yağ alkolünden üretilen noniyonik bir yüzey aktif madde grubudur.
Bu yazı mevzuat, AB veritabanları, kozmetik bileşen değerlendirmesi ve hakemli yayınlara dayanan bir derlemedir; ürün testine dayanmaz.
Özetle
- APG, glukoz ile yağ alkolünden üretilen, elektrik yükü taşımayan (noniyonik) bir yüzey aktif maddedir.
- Üretimi, asit katalizörlü Fischer glikozilasyonuna dayanır.
- İyi köpürür, deriyi az tahriş eder, laboratuvarda hızla parçalanır.
- Kozmetikte "Decyl Glucoside", "Coco-Glucoside" gibi adlarla, deterjanda "noniyonik yüzey aktif madde" olarak yazılır.
- Şekerden yapılması güvenliği tek başına belirlemez: alkil glukozitler 2017'de ABD'de "yılın alerjeni" seçildi.
Alkil Poliglukozit Hangi Tür Yüzey Aktif Maddedir?
APG, suyu seven kısmı elektrik yükü taşımayan, yani noniyonik bir yüzey aktif maddedir. Molekülün suyu seven "baş" kısmı genellikle bir ile beş arasında glukoz biriminden, yağı seven "kuyruk" kısmı ise bir yağ alkolünden oluşur (Romero Vega ve Gallo Stampino, 2025). Zincir uzunluğu ve glukoz sayısı değişebildiği için APG tek bir madde değil, bir ailedir.
Deterjan etiketlerindeki "şeker tensidi" ise genel bir addır: şeker bazlı yüzey aktif maddeler APG'nin yanında sakaroz ve sorbitan esterlerini de kapsar (Romero Vega ve Gallo Stampino, 2025).
Alkil Poliglukozit Nasıl Üretilir?
Temel tepkime, Emil Fischer'in 1893'te tanımladığı glikozilasyondur: şeker, asit katalizör varlığında bir alkole bağlanır. Sanayide glukoz ya yağ alkolüyle tek adımda tepkimeye girer ya da önce bütanol gibi kısa zincirli bir alkolle, sonra yağ alkolüyle; bu iki adımlı yolda nişasta da kullanılabilir (Zhang vd., 2025).
Hammaddeler çoğunlukla bitkiseldir: glukoz mısır ya da buğdaydan, yağ alkolü palm çekirdeği ya da hindistan cevizi yağından elde edilir (Romero Vega ve Gallo Stampino, 2025).
Alkil Poliglukozitin Özellikleri ve Kullanım Alanları
APG iyi köpürür; köpüğü ince ve kararlıdır. 12–14 karbonlu APG'lerin köpüğü kısa zincirlilerinkinden daha kalıcıdır. APG asidik ve alkali ortama dayanıklıdır, tuzlu (elektrolitli) formüllerde de çalışır (Zhang vd., 2025; Romero Vega ve Gallo Stampino, 2025).
Bu özellikler APG'yi bulaşık sıvısı ve çamaşır deterjanında kullanışlı kılar (Zhang vd., 2025). Kozmetikte şampuan, duş jeli ve sıvı temizleyicilerin yanında nemlendirici, deodorant ve güneş kremi gibi durulanmayan ürünlerde de bulunur (Loranger vd., 2017).
Alkil Poliglukozit Biyolojik Olarak Parçalanır mı?
Evet, laboratuvar testlerinde parçalanır. Zhang ve arkadaşlarına göre APG'ler OECD'nin %60'lık "hazır biyolojik parçalanabilirlik" eşiğini geçer, oksijensiz (anaerobik) ortamda da parçalanır. AB Ecolabel'in deterjan içerik veritabanı (DID listesi) zincir uzunluğuna göre ayrıntı verir:
| APG türü (DID listesi) | Oksijenli ortam | Oksijensiz ortam |
|---|---|---|
| C4–10 alkil poliglukozit | Hazır parçalanır | Test edilmemiş |
| C12–14 alkil poliglukozit | Hazır parçalanır | Parçalanır |
| C10–16 alkil poliglukozit | Hazır parçalanır | Parçalanır |
Kaynak: DID listesi, Bölüm A (2023 sürümü).
Aerobik parçalanma APG'ye özgü bir ayrıcalık değildir. Türkiye'de evde kullanılan deterjanlarda bulunan yüzey aktif maddelerin, Deterjanlar Hakkında Yönetmelik'in Ek-3'ündeki nihai aerobik biyolojik parçalanabilirlik testini geçmesi zorunludur (Deterjanlar Hakkında Yönetmelik ekleri).
Alkil Poliglukozit Etikette Nasıl Yazılır?
Şampuan ve duş jeli gibi kozmetiklerde bileşenler ambalajda ağırlıkça azalan sırayla ve ortak bileşen adlarıyla listelenir (Kozmetik Ürünler Yönetmeliği, Madde 22). APG'ler burada INCI adlarıyla görünür; AB'nin kozmetik bileşen veritabanı CosIng'den örnekler:
| INCI adı | CosIng'deki işlevi |
|---|---|
| Decyl Glucoside | Temizleme, emülsiyon dengeleme |
| Lauryl Glucoside | Temizleme |
| Coco-Glucoside | Temizleme, köpürtme |
| Caprylyl/Capryl Glucoside | Temizleme, köpürtme |
Deterjan ambalajında ise madde adıyla değil sınıfıyla görünür. Ek-7/A'ya göre halka satılan deterjanlarda ağırlıkça %0,2'nin üzerinde eklenen noniyonik yüzey aktif maddeler "%5'ten az" ya da "%5 veya daha çok, ancak %15'ten az" gibi bir bantla yazılır. Maddenin INCI adı, Ek-7/D gereği üreticinin internet sitesindeki içerik listesinde yer alır.
Örneğin Bio Organik'in sattığı U Green Clean'in üreticisi, kendi sitesinde likit sabun içeriğini "Coco glycoside, Decyl glycoside" diye sayar. Çamaşır deterjanı bandında ise "%5-15 Şeker Tensidi (Bitkisel noniyonik madde)" yazar; bu ifade hangi şeker bazlı maddenin kullanıldığını tek başına göstermez.
Alkil Poliglukozit Alerji Yapar mı?
APG deriyi SLS ve SLES'e göre az tahriş eder, ama alerji yapabilir. İkisi farklıdır: tahriş deriyi doğrudan yıpratır, alerji ise bağışıklık sisteminin maddeye tepkisidir.
Tahriş tarafında veri olumludur. Bir yama testi (deriye bantla uygulanan test) çalışmasında APG'ye verilen deri tepkisi, test edilen en yüksek derişimde (%2) bile zor saptandı (Löffler ve Happle, 2003). ABD Kozmetik Bileşen Değerlendirme Paneli (CIR) 19 alkil glukoziti, "tahriş etmeyecek şekilde formüle edildiğinde" güvenli buldu (Fiume vd., 2013).
Alerji tarafında tablo farklıdır. 2000'lerin başından beri glukozitlere bağlı alerjik kontakt dermatit (temasla gelişen alerjik egzama) vakaları bildirilmektedir (Alfalah vd., 2017). Amerikan Kontakt Dermatit Derneği alkil glukozitleri 2017'nin "yılın alerjeni" seçti (Sasseville, 2017; Dermatology News, 2017).
- Kuzey Amerika'da 2009–2018 arasında yama testi yapılan 24.097 hastanın %2,0'ı decyl ya da lauryl glucoside'e pozitif tepki verdi. Kaynak çoğunlukla kişisel bakım ürünleriydi ve iki glukozit arasında çapraz tepki %40'ı aştı (Warshaw vd., 2022).
- Hollanda'da 2019–2026 arasında test edilen 4.343 hastada oranlar decyl için %3,5, lauryl için %3,1 oldu. Klinik önemi kesin ya da olası tepki ise hastaların yalnızca %1,9'undaydı; yazarlar test materyallerinin tahriş edici olabileceğini belirtti (Ipenburg vd., 2026).
Bu oranlar genel nüfusu değil, egzama şikâyetiyle yama testine yönlendirilen hastaları yansıtır. İki bölümlük güncel bir derleme, atopik dermatit geçmişi olanlarda riskin arttığını ve sorumlu ürünlerin %80'den fazlasının kozmetik olduğunu; ev temizleyicilerinin de sorumlu ürünler arasında yer aldığını yazar (de Groot vd., 2026).
Kimyasal yapısına bakılarak alkil glukozitlerin alerjen olması beklenmiyordu, ama duyarlılaştırdıkları (alerjiye yol açabildikleri) giderek daha çok tanınıyor (de Groot vd., 2026, 1. bölüm). Şekerden ve bitkisel yağdan üretilmesi bir maddenin güvenliğini belirlemez. Bir üründen sonra kızarıklık ya da kaşıntı tekrarlıyorsa dermatoloğa başvurmak gerekir. Hassas cilt için ürün seçerken nelere bakılacağını hassas ciltler için temizlik ürünü seçimi yazısında anlattık.
Sıkça Sorulan Sorular
Alkil poliglukozit doğal mı?
Hammaddeleri bitkisel olabilir, ama ticari APG doğadan elde edilmez: glukoz ile yağ alkolü fabrikada asit katalizörle tepkimeye sokulur (Zhang vd., 2025).
Alkil poliglukozit ile alkil glukozit aynı şey mi?
Pratikte aynı aileyi anlatır. Dermatoloji yayınlarında çoğunlukla "alkil glukozit", kimya yayınlarında "alkil poliglukozit" denir (Loranger vd., 2017; Zhang vd., 2025). "Poli" öneki, baş kısımda birden fazla glukoz birimi bulunabileceğini anlatır.
Glukozit alerjim varsa etikette neye bakmalıyım?
Adında "Glucoside" (bazı üretici listelerinde "glycoside") geçen adlara bakın; çapraz tepki sık olduğu için yama testinde birden fazla glukozit test edilmesi önerilir (Alfalah vd., 2017). Deterjanda "noniyonik yüzey aktif madde" ya da "şeker tensidi" yazıyorsa maddenin adını üreticinin internet sitesinden kontrol edin.
Sonuç
Alkil poliglukozit, glukoz ile yağ alkolünden üretilen, iyi köpüren noniyonik bir yüzey aktif maddedir. Buna karşın decyl ve lauryl glucoside, yama testi yapılan hastaların yaklaşık %2–3,5'inde pozitif tepkiyle ilişkilendirilir; bitkisel kaynak bu riski ortadan kaldırmaz.
Bio Organik'teki sıvı sabun ve sıvı çamaşır deterjanı seçeneklerine kategori sayfalarından, U Green Clean ürünlerinin tamamına marka sayfasından ulaşabilirsiniz.
Yazar hakkında: Kemal Pektaş, Bio Organik blogunda temizlik ürünlerinin içeriği, etiketi ve ilgili mevzuat üzerine yazıyor. Yazıdaki bir bilgiyle ilgili soru ya da düzeltme öneriniz varsa iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Şeffaflık notu: Bio Organik, bu yazıda adı geçen U Green Clean ürünlerinin satıcısıdır. Yazıdaki bilgiler mevzuat, AB veritabanları, üretici bilgileri ve bilimsel kaynaklara dayanır.
Kaynaklar
- Romero Vega ve Gallo Stampino (2025), Molecules 30(4):863
- Zhang vd. (2025), RSC Advances 15:47333–47359
- Loranger vd. (2017), Dermatitis 28(1):5–13
- Alfalah vd. (2017), Dermatitis 28(1):3–4
- Sasseville (2017), Dermatitis 28(4):296
- Dermatology News (02.03.2017)
- Fiume vd. (2013), CIR değerlendirmesi, Int J Toxicol 32(5 Suppl):22S–48S
- Löffler ve Happle (2003), Contact Dermatitis 48(1):26–32
- Warshaw vd. (2022), J Am Acad Dermatol 87(5):1033–1041
- Ipenburg vd. (2026), Contact Dermatitis
- de Groot vd. (2026), Dermatitis, 1. bölüm
- de Groot vd. (2026), Dermatitis, 2. bölüm
- CosIng, Decyl Glucoside
- U Green Clean üretici sitesi, likit sabun
- DID listesi, Bölüm A (AB Ecolabel)
- Deterjanlar Hakkında Yönetmelik ekleri (Ek-3, Ek-7) — mevzuat.gov.tr
- Kozmetik Ürünler Yönetmeliği (RG 08.05.2023/32184) — Lexpera
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Ürün kullanım talimatları için ambalaj bilgilerini esas alın.